नेवा: स इन्टरनेट रेडियो

The Status of the radio is


Note: Please Click the play button to listen if the status is Live
Refresh the page if live and player is not responding.

Saturday, November 29, 2014

पुरेतशील परिवेश

पुरेतशील परिवेश 

सङ्गीतश्रोता
(अन्नपूर्ण पोस्ट दैनिकमा २०७१ कात्तिक २२ गते शनिबार प्रकाशित ।)
 
 आजभन्दा ७४ वर्षअघिको इतिहासको सन्दर्भबाट कुरा सुरु गरौं । १९९७ सालको सहिद काण्ड धेरैलाई थाहा छ । त्यही काण्डमा लेखकहरू पनि जेलनेल परेका थिए भन्ने अलि कमलाई थाहा छ । जेल पर्ने लेखकहरूलाई लगाइएको अभियोग के थियो ? यो अझ धेरै कमलाई थाहा हुनुपर्छ । उनीहरूलाई थुन्ने कागजमा लेखिएको थियो– मुद्दा : राजकाज, अपराध : नेपाल भाषामा लेखेको । नेपाल भाषामा लेखेको अभियोगमा फत्तेबहादुर सिंह र योगवीरसिंह कंसाकारलाई सर्वस्वहरणसहित जन्मकैदको जाहेरी पर्‍यो भने चित्तधर हृदय र सिद्धिचरण श्रेष्ठलाई क्रमश: ६ वर्ष र १८ वर्ष कैदको सिफारिस गरियो । जुद्धशमशेरका जुनाफमा यसरी सिफारिस गर्ने इजलास थियो बालकृष्ण शमशेर जबरा अर्थात् नाटककार बालकृष्ण समको ।


यो राणाकालको कुरा थियो । राजनीतिक सत्ता जुद्धशमशेरसँग थियो, साहित्यको रखवारी बालकृष्णशमशेरले गर्थे । यतिखेर देशमा हिन्दु ब्राह्मणकाल चलिरहेछ । राजनीतिक सत्तामा हिन्दु ब्राह्मण छन्, साहित्यको ठेक्कापट्टाका कागज पनि खसभाषी ब्राह्मणहरूकै बाकसमा छन् । ज्ञानको सत्ता ब्राह्मणहरूले चलाइरहेका छन् । विज्ञताको उपाधि ब्राह्मणहरूले नै निधारमा लगाइरहेछन् । योग्यताको प्रमाणपत्र ब्राह्मणहरूकै झोलामा बढी छन् । नीति–निर्णयको हर्ताकर्ता पनि उनीहरू नै छन् । अपवादमा सत्ताको छेउछाउ पुगेका कतिपय गैरब्राह्मणहरूले पनि थाहै नपाई जनै भिर्न थालेका छन् । रमाइलो त के छ भने आफूलाई परिवर्तनको पक्षधर वा प्रगतिशील साहित्यको प्रतिनिधि मान्ने संस्थाहरूमा पनि बालकृष्ण शमशेरको सत्ता–चिन्तन जबर्जस्त छ । सो चिन्तनले खस नेपाली भाषाभन्दा फरक भाषालाई विखण्डनवादी वा राजद्रोही देख्छ । त्यस्ता भाषामा लेख्नु/बोल्नु वा तिनीभित्रको प्रगतिशील साहित्यको पक्षपोषण गर्नुलाई ‘अपराध’ ठान्छ ।

‘मूल्याङ्कन’ पत्रिकामा केही समयअघि कवि अमर गिरीले चेतावनीको शैलीमा लेखेका थिए, ‘नेपाली वामपन्थ कम्युनिस्ट राजनीतिलाई जात, लिङ्ग, क्षेत्र आदिले खाँदै गरेको अवस्थाका बीचबाट हिंड्दैछ । यो नेपाली वामपन्थको उज्यालो भविष्यको सङ्केत होइन ।’ जात, लिङ्ग वा क्षेत्रको जागरणबाट तर्सिरहेको सत्ताको यो अभिव्यक्ति प्रगतिशील फाँटमा समेत संस्थागत हुन खोज्दैछ । जात, लिङ्ग वा क्षेत्र भनेर यस पंक्तिमा दलित वा जनजाति, महिला र मधेसलाई ‘कम्युनिस्ट राजनीतिलाई खाँदै गरेको’ राक्षसका रुपमा चित्रित गर्न खोजिएको बुझ्न गाह्रो छैन । सर्वहारावर्गीय विचारधारालाई आत्मसात् गर्नुपर्ने संस्थामा सत्ताधारी जात वा समुदायको विचारलाई केन्द्रमा राख्ने प्रवृत्ति हावी बन्दै गइरहेका दृश्य बढ्दै छन् ।

केही दिनअघि प्रगतिशील क्षेत्रको एक संस्थाको बैठक चल्दै थियो । बैठकमा प्रगतिशील साहित्यको इतिहासबारे छलफल गर्न पहिले १९ जना ‘विज्ञ’को नाम वाचन गरियो । तिनीहरूमा थिए– पौडेल, सुवेदी, अधिकारी, ज्ञवाली, भण्डारी, पाण्डेय, अर्याल, नेपाल, गौतम, त्रिपाठी, घिमिरे, भट्टराई, अवस्थी, पोखरेल, शर्मा । त्यसमाथि झिनो स्वरमा प्रश्न उठ्यो– महिला खोइ ? दलित खोइ ? गैरखसभाषी लेखक खोइ ? त्यसपछि ६ जनाको नाम थपेर २५ पुर्‍याइयो । थपिएकामा कनीकनी एकजना ब्राह्मण महिलाको नाम सुनाइयो । ‘खासमा सल्लाहकार’ भन्दै एकजना पहाडे दलितको उपनाम राखियो र एकजना मैथिलीभाषी नाम अन्तिममा थपियो । यी नामहरूमा परियार वा विश्वकर्मा, योञ्जन वा महर्जन, लाल वा यादव, चौधरी वा ठाकुर, चाम्लिङ वा चेम्जोङ, मुकारुङ वा गुरुङजस्ता थरको उपस्थिति किन शून्य छ ? अरु त अरु कार्की, बस्नेत, थापा, केसी, खड्का, क्षेत्री जस्ता थर पनि कतै उच्चारण भएनन् । प्रश्न फेरि दोहोरिएर उठ्यो । तर, प्रस्ताव जुन तहबाट आएको थियो, त्यहाँबाट ब्रह्मवाक्य फिर्ता हुने वा संशोधन हुने कुनै छाँट देखिएन ।

ब्राह्मण मुखारविन्दबाटै वाचित पवित्र ब्राह्मणहरूको नाममाथि प्रश्न गर्नु खतरनाक कुरा थियो । पुरेतशील प्रतिभाहरूका बीचमा मीठै बोलीवचन गर्नु ‘लाभदायक’ हुन्छ । आलोचना गर्नु जोखिमपूर्ण कृत्य हुन सक्छ । तर, प्रश्न उठिछाड्यो । तीतो प्रश्न गर्न संस्कृत वाङमयले पनि सिकाएकै छ । भारविले भनेकै छन्– ‘हितं मनोहारि च दुर्लभं वच: ।’ पुरेतजनलाई मन नपर्ने प्रश्न गरिए– यी विज्ञहरू छानिनाको आधार के हो ? उमेर हो कि ? जन्मजात थर हो कि ? वा अरु केही ? प्रश्न गर्नेहरूको तर्फबाट केही गैरब्राह्मण नामहरू लिइए । संस्थापन भने ती नाम स्वीकार्न तयार भएन । बैठक फेरि बस्नेगरी सकियो तर त्यसपछि अर्को बैठक नडाकिकनै कार्यक्रम गर्ने टुंगो भयो । सायद ‘वैश्य र शुद्रहरू’बाट ‘खतरा’ महसुस गरिएको हुनुपर्छ ।

यो सन्दर्भले के पुष्टि गर्छ भने भाषा–साहित्यमा एकाधिकार जमाइराखेको खास समुदाय वा वर्ग यतिखेर आफ्नो सत्ता जोगाउन खोज्दैछ, अर्को वर्ग भत्काउन खोज्दैछ । यसको प्रभाव प्रगतिशील फाँटमा चर्को देखिएको छ । प्रगतिशील नामको पछ्यौरा ओढेर पुरेतशील परम्परा जोगाउने ध्याउन्ना वामवृत्तमा पनि बलियो देखिनु अहिलेको सबैभन्दा चिन्ताको विषय हो ।

पछिल्ला दुई दशकमा नेपालमा राज्यद्वारा उत्पीडित विभिन्न जाति, भाषा, लिङ्ग, क्षेत्रको मुक्तिको स्वर चर्को सुनिएको हो । दलित, आदिवासी–जनजाति, मधेसी, महिलाको जागरण इतिहासमा यही कालखण्डमा सबैभन्दा बढी देखियो । तर, उनीहरूको मुक्तिको आकांक्षालाई विधिवत् लिपिबद्ध गर्ने काम अझै भइसकेको छैन । संविधान लेखनको चरण उत्तराद्र्धतिर लाग्दै गर्दा मुक्ति खोज्ने र विभेदमा टिकेको सत्ता जोगाउन खोज्नेबीचको खिचातानी बढिरहेको हो । त्यसको तरङ्गले साहित्यको किनारालाई पनि भिजाइरहेको छ । पुस्तकहरूमा, पत्रपत्रिकाका लेखोटहरूमा, साहित्यिक जमघट वा विमर्शहरूमा र कतिपय संस्थागत छलफलहरूमा शक्ति र मुक्तिको द्वन्द्व देख्न सकिन्छ । गार्गीहरू प्रश्न गरिरहेका छन्, याज्ञवल्क्यहरू धम्काइरहेछन् । चित्तधरहरू नेवारी बिम्ब खेलाइरहेछन्, बालकृष्ण शमशेरहरू जुद्धशमशेरकहाँ उजुरी गरिरहेछन् ।

भनिन्छ– मुसाका लागि बिरालोभन्दा खतरनाक अर्को जनावरै हुँदैन । मुसेचित्तका पुरेतशील गणलाई लाग्दो हो– अरेभाइ ! हाम्रो ब्राह्मणमय मुसाराजमा एक होइन, अनेक बिरालाहरूले ‘ढाडमा’ टेकिरहेका छन्, टाउकैमा हान्छन् कि क्या हो ? क्षेत्रीहरू चाल मार्दैछन्, वैश्य र शुद्रहरू म्याउम्याउ गरिहेछन्, अनि वर्णव्यवस्थाको छानामुनि नपर्ने जनजाति नामका ‘वनबिराला’हरू पनि पूजाकोठामा पस्न खोज्दैछन् । खस पुरेतहरू यतिखेर एक मात्र खतरनाक शत्रु दलित, मधेसी र जनजातिलाई देखिरहेका छन् । आफूलाई याज्ञवल्क्य ठान्नेहरूले यति चाहिं बुझे हुन्थ्यो– अहिलेकी गार्गीलाई धम्क्याएर रोक्न सकिन्न । साहित्य जगत्का पुरेतजीहरूले सम्झे हुन्थ्यो– आजको भगत सर्वजीतलाई कुटपिट गरेर लखेट्न सम्भव छैन । अनि आजका बालकृष्ण शमशेरहरुले उजुर गर्दैमा चित्तधरहरूको लेखन रोक्न सम्भव छैन ।

(अन्नपूर्ण पोस्ट दैनिकमा २०७१ कात्तिक २२ गते शनिबार प्रकाशित ।)

No comments:

Post a Comment