नेवा: स इन्टरनेट रेडियो

Friday, June 4, 2021

मुलबासी नेवा:या जग्गा - क्षतिपुर्ति ग्व:?

रोशन श्रेष्ठ

साभार 

मुलवासी नेवाः तय् जग्गा जमिन आप्रवासीपिन्सं दंक न्यानाकाल । तर आ: मुलवासीपिन्सं थ: आजुअजाजुपिन्सं द्वलं द्व: दँ हिच:ति हायेकुगु बुँ जिमिसं हे न्याना काये धाल धा:सा मेगु द्व:छि दँ हिच:ति हायेकु सा नं न्याना काये फै मखुत । अले थ्व घटना झीगु न्ह्य:ने, झीसं खंक खंक हे जुल ।

३० दँ ३५ दँ न्ह्यः रोपनिया १० हजार भावं जग्गा म्यूगु जिं हे स्यू । अजा:गु जग्गा आः आनाया १५-२० निसें ३०-३५ लाख धाइ । अर्थात रोपनिया ५ करोड सिबे च्वय् थहाँ वन ।

जग्गा म्यूबलय् राजीखुसि जुया साक्षि तया थ:गु ल्हापतिंचां छाप तया न्हिला: न्हिला: हे म्यूगु जुइमा: । तर थौं थ:पिनिगु जग्गा थ:गु मखुत धका मिखां खनी जक बलय् नं मिखां ख्वबि स्व: स्व: वइगु अवस्था जुल । थ्व गथे जुल?

जिं ला थ्व जग्गा म्यूगु मखु, लुटेयाना का:गु नं मखु, नसाय् लट्ठ याना लाका कायेगु अपराध ख: धायेगु याना । नेवा: तय्‌त अप्रिल फूल मानेयाना थगेयात धायेगु याना । अप्रिल फूलया शिकार जूपिं गथें निरुपाय् जुया वाताहां च्वनेमाली, नेवा:तय्‌त नं अथे हे वाताहां च्वने मायेका बिल धायेगु याना ।

छम्ह ८ दँ १० दँ या मचायात चकलेट नयेगु लोभ क्यन धाःसा व मचा छिगु ल्यू ल्यू वये फु । व मचायात छिं चकलेटया लोभ क्यना फसेयाना बम्बइलय् त्वःता थकल धाःसा छितः २ - ४ लाख कमिशन वये फु । थथे कमिशनया लोभय् छिं मचायात मखुगु लँय् यंकल धाःसा छि अपराधि खः कि मखु? प्रचलित कानूनं छित: अपराधि मानेय् याइ ।

थथे हे, जग्गा दलालतसें वास्तवय् अजाःगु हे अपराध याना नेवा:तय् जग्गा म्यूकुगु ख: । चकलेटया चाकुसवालय् भुले जुइपिं मचात थें धिवाया चाकुसवालय् फसेजुइपिं नेवाःतय्‌त भुलेयाना जग्गा दलालतसें मखुगु लँय् यंका बिल । जग्गा मिइका बिल । जग्गा मिइवं छिगु ल्हातिइ धिबा वइ, धिबा वयेवं मोजमस्तिया जिन्दगि जुइ धका धायेगु, चकलेट नया म्हुतु साक्क सवा: कायेगु मचाया लालच बराबर ख: ।

थथे लालचया ब्यापार यायेगु अपराधया सँजाय् जग्गा दलाल तय्‌त गथेयाना बिइगु, छु सँजाय् बिइगु, थ्व खँ लिपा क्वःछिये ज्यू । न्हापलाक्क थथे लालचय् फसेयाना दंक जग्गा मियाबिइगु ज्या अपराध खः धयागु तथ्य झीगु समाजय् स्थापित जुइमाल ‌। विकसित समाजय् फेयर मार्केट भ्यालु एनालाइसिस यायेमा: धयागु कानून हे दइ । थजा:गु कानूनं खरीद बिक्रि याइपिन्त न्हापाया भा:, थौं या भा:, लिपाया भा: बारे सुचं बिइ हे मा: धयागु कानूनि बाध्यता या प्रावधान दु । थजा:गु कानून दत धा:सा थगे जुइगु पाखें बचे याइ । तर झीथाय् अजा:गु कानून मदुगु जुया दलाल तसें यक्व हे फाइदा काल ।

चाहे चकलेट नयेगु लालचय् भुलेजुइम्ह मचा जुइमा, चाहे धिबा ल्हातय् लाकेगु लालचय् भुलेजुइम्ह बुँ थुवा: जुइमा - थुपिं अज्ञानताया शिकार ख: धा:सां तबि थ:गु लागि छु भिं, छु मभिं धका: निर्णय यायेगु क्षमता बाँलाक्क विकास मजूनि पिं नाबालक मनस्थिति थुमिके दु धयागु खँ सर्वसत्य ख: । थजा:गु कमजोरीया फाइदा कायेगु ज्या सुनां यात धा:सा व ज्या अपराध मखु, ब्यवसाय ख: धका धाये फैगु आधार मानवीय समाजय् द हे मदु ।

लालच क्यना मचा फसे याइम्ह सिबे तःधंम्ह अपराधि ला व मनू खः गुम्हसिनं कमिशनया लोभ क्यना मचा फसेयाइपिन्त उक्से याइ । अजाःपिन्त कानूनं ज्वन धाःसा इमिसं मचाया जिन्दगि स्यंकुगु बरावर दक्वं क्षतिपुर्ति पुइकिइ । अज दँ दँ तक इमित झेलखानाय् कुनेगु व लखंलाख जरीवाना नं पुइकेगु याइ । छाय् धा:सा मेपिनि मस्तय्‌त लोभलालचय् फसेयाना थःगु स्वार्थ पूवंकेया नितिं नाजायज लँपु छ्यला फाइदा​ कायेगु, कमिशन बिया मेपिन्त परिचालन यायेगु, थजागु अपराधयात गाक्कं सँजाय बिया, दामेयाना जक त्वःतिइ ।

अथे जूसा, दलाल पिन्त कमिशनया लोभ क्यना दंक बुँ न्यायेगु ज्याय् संलग्न आप्रवासी बुँ खरीदकर्ता पिं नं ला अपराधि हे जुल । थ्व हे लजिक छ्यला: यक्व न्हापा हे झीसं धयागु खः कि झी नेवाः तय्‌गु बुँ दंक न्याना कायेगु ज्या नं अबोध मचातय्‌त चकलेट बिया हेय्‌काः फसेय यायेगु थेंजाःगु अपराध ज्या ख: । थजागु अपराधिक चालमार्फत बुँ तंका: च्वनेमा:गु समस्या गथे याना करेक्सन यायेगु धका झी नेवाः तसें विचाः यायेमाः। लोकं ह्वाःगु लहना ज्याझ्वलय् नं थ्व खँ धयागु दु । तर बुद्धि किलं नयेधुंकुपिं नेवाः तय्‌सं थ्व खँ धयागु छु खः, गजा:गु विचा: ख:, थ्व विचा: पाखे सोचेयायेत गथे यायेमाली धकाः सुं छम्हसिनं नं च्यूताः मतः।

यदि कमिशन बिया मचा न्यानाकाइपिन्त अपराधया सँजाय् व क्षतिपूर्ति पुइके ज्यू धा:सा, अबोध नेवा:पिन्त हेय्‌का: दंक बुँ न्यानाकाःपिन्सं नं सँजाय् व क्षतिपुर्ति पुइके मजिइ ला? थ्व खँ छित: ‘म्वा:मदुगु खँ’ धका मतिइ वने फु, तर बाँलाक्क विचा: याना स्वया दिसँ । थ्व छगू गम्भीर मुद्दा ख: । हथाय् चाया निर्णय यायेगु आवश्यक मजू ।

हिसाब भतीचा क्यने -

१० हजार धिबा या लगानि ३० दँ यात धा:सा गुलि जुइ? सामान्यतया अर्थशास्त्रं दच्छिया ३ निसें ५ % नाफा जुइ धाइ । तर तस्कं खतरा मोलेयात धा:सा २५% तक जुइ । यदि बार्षिक २०% नाफा लगातार जुल धाःसा ३० दँ लिपा करीब २४ लाख जुइ । तर नेवा:तसें म्यूगु जग्गाया भाः ५ करोड थ्यन । धायेबलय् बजार भा: कथं व छम्ह बुँ थुवाःनं उयागु थ:गु पुर्खौलि बुँ पाखें ४ करोड ७५ लाख फाइदा मेपिन्स नयाच्वंगु स्वया च्वनेमाल । थ्व लूटया पुसा गन दु ले धका स्वत धा:सा ३० दँ न्ह्य: दंक बुँ मिइकेत सुथय् नं बहनी नं ‘बुँ मियादिसँ, यक्व धिबा वल, यक्व धिबा वल’ धका उस्के उस्के याना बुँ म्यूकुम्ह दलाल व न्यानाकाःम्ह मनू खः ।

थौं या दिनय् व बुँ थुवाःयात यदि न्याय बियेगु जूसा बजा: भा: कथं ४ करोड ७५ लाख उइत हाकनं पुलेमाल । तर थजाःगु न्यायप्रणाली हलिमय् गनं मदु । अले थ्व ३० दँ दुने व बुँ ४म्ह ५म्ह सित मिइधुंकुग अवस्था जुयेफु । अथे जुया थथे क्षतिपुर्ति पुलेत सुं नं तयार जुइ मखु । थ्व खँ गुलि ब्यापक व गन थ्यंक स्वापु दु, छाय् न्यायोचित ख: धका सोचेयायेत अल्सिपिन्सं ‘म्वा:मदुगु खँ’ धका थजा:गु खँ न्यनेगु धैर्यता तक नं तइ मखु । छाय् धा:सा अर्थशास्त्रया ख्यलय् थ्व छगू बिलकुल न्हूगु कन्सेप्ट खः ।

वर्तमान अर्थशास्त्रया दायरा दुने मुलवासिया हक संरक्षण यायेगु व मुलबासिपिन्त जूगु अन्यायया क्षतिपुर्ति गथे याना पुलेगु धयागु कन्सेप्ट दयेका:त:गु मरु । तर थ्व कन्सेप्ट दया वइतिनि । थौं कन्हय् हे मजू सा नं १०-२० दँ वा ३०-४० दँ लिपा थजा:गु कन्सेप्ट सर्वब्यापी जुइतिनि ।

न्हापा न्हापाया चलन स्वयेगु ख:सा, म्हास्से याये मज्यूगु बुँ न्यायेगु मियेगु यात धाःसा मिइम्हेसित जक मखु न्याइम्हेसित नं सँजाय् बियेगु चलन न्हापा हे दयेका: त:गु दु । अजा:गु चलन जुया न्हापा न्हापा गुथिया बुँ मिइमखु । धर्म व समाजसेवाया नामय् फ्याना त:गु छेँ, बुँ, फल्चा, चुक, हिति, तुंथि, ख्य: आदियात अतिक्रमण याना निजि याइमखु । देगलय् छायात:पिं दुगु स्याना ला नइमखु । छाय् ले? पाप लाइ धाइ । तर पाप लाइगु छुं नं मखु । अथे याइपिन्त अबलय् या समाजं सामाजिक बहिष्कार या सँजाय् बिइ । अथे सँजाय बिइगु जुया अजा:गु अपराध जुइमखु । थौं कन्हय् थें धिबा पुइका सँजाय् बिइगु जूसा अथे याइपिन्त यक्व धिबा पुइकिइगु सँजाय् जुइगु खयेफु ।

यदि मूलवासी या बुँ स्वामित्व यात म्हासेयायेमज्यूगु सम्पत्ति कथं वर्गिकरण यात धाःसा नं थथे लालच बिया न्याना कायेगु ज्या दिना वनी । आः दंक न्याःसा नं लिपा यक्व दस्तूर पुलेमालीगु भय जुल धा:सा मनूतसें न्याना काइमखु । थथे जुइकेत कानूनया साथ कया न्हापा मिइधुंकुगु बुँया हाकनं दस्तूर पुइकल धा:सा नजीर च्वनी, अले बुँ म्हास्से जुइगु ज्या म्हो जुयावनी । मूलवासीपिन्सं म्यूगु बुँ धात्थें धायेगु ख:सा इमिके मिइगु अधिकार हे मदु । पुर्खाया सम्पत्ति धयागु लिपाया पुस्तायात हस्तान्तरण यायेत कायेगु ख: । थ:म्ह मिया म्हासेयाना नयेगु सम्पत्ति मखु । थर थ्व खँ मस्यूपिं नेवा:तसें धमाधम बुँ मिया ब्यूगुलिं झीथाय् आ: मूलबासिपिं वाथावाथा कनाच्वनेमा:गु ख: ।

यदि थथे मुलवासी अधिकारया सम्मान याना अबुया पालय् मियाछ्वयेधुंकुगु सर्वय् मात्तुमाला आ:या बजा:भा: कथं हिसाबयाना हाकनं धिवा वइगु जुल धकाः धाल धा:सा झीगु समाज गुकथं हिला वनी जुइ? धिबाया लोभय् लाल स्वालेस्वाले वयेक "ख: खः, जिमित अन्या जूगु हे खः" धकाः थौं कन्हय् या नेवाःतसे सः तयेत वइ ला? कि अबुपिन्सं मियाछ्वयेधुंकल आ: हालाच्वना छु याये? धका सुम्क च्वनाच्वनी जुइ ?

नेवा:तसें थ:गु मूलवासी अधिकारया नितिं स: तयेत घ्वासा बिइत वइगु आस जिं मयाना । छाय् धाःसा देय् न्यंक थःथःगु थासय् पहिचानया आधारय् राज्य कायेगु अभियान जोडतोड नक्सं जुया च्वंबलय् नं नेवाः तय्‌त मेपिन्सं वया "का, का, सकसिनं थःथःगु राज्य दावि यानाच्वन, छिमित म्वाः ला? छिमिसं नं दाबि या " धका: धायेवं बल्ल सः तया हल । मेपिन्सं जिमिगु राज्य थन थन दु, थन थन दु धका सिमाना दाबि यायेत धें धें बल्ला याना जूगु खंसा नं नेवा:तसें नेवा: राज्यया सिमाना थन तक धका: दाबि यायेत हे ग्यात । करपिन्सं छिमित थुलि राज्य का न्है धका: क्वःछिना प्लेटय् तया म्हुतुइ तक चम्चां नके थें याना बिइमहयेक नेवाः तसें थःपिं जाना जिमिगु क्षेत्र थ्व, थ्व, थन थन जिमिसं प्रशासन चलेयाये धकाः दावि तक नं मयाः।

अले थजाःपिन्सं थः अबु अजु पिन्त लालच क्यना लुतेयाना काःगु बुँ या क्षतिपूर्ति हजि धका धाये छालिइ ला? छालीगु आस मरु। तर मुद्दा ज्वना विचाः वहस यायेत झीत सुनां पने फै?

खँ थुइका दिसँ, मुसुकाया दिसँ ।

Monday, March 22, 2021

कोरोना भ्याक्सिन बारे थाहा राख्नु पर्ने कुराहरु

 कोरोना भ्याक्सिन बारे थाहा राख्नु पर्ने कुराहरु

Disclaimer : इन्टर्नेट स्रोत बाट प्राप्त

सबै प्राविधिक जानकारीहरु यो छोटो लेखमा उल्लेख गर्न संभव हुँदैन, इच्छुकहरुले त्यसबारे थप खोजीनीति गर्नुहोला, सामान्य र बुझ्नु पर्ने कुराहरु सरल तरीकाले बुझाउन सकियो भने पनि यो प्रयास सार्थक भएको ठानिनेछ ।

फाइजर, मोडर्ना, आष्ट्राजेनेका, नोभाभ्याक्स, कोभ्याक्स, सिनोभ्याक्स, जोन्सनएण्डजोन्सन आदि भ्याक्सिनहरु विश्वबजारमा कोरोना रोकथामको निमित्त करोडौंको संख्यामा वितरण भएको छ। फाइजर र मोडर्ना त्यो अभियानको अगुवा हुन ।

फाइजरको इतिहास हेर्ने हो भने यो कम्पनी साइडइफेक्ट हुने रसायन ब्यापारको सिलसिलामा मुद्दा र क्षतिपुर्तिको चपेटामा परेर सर्वाधिक जरिवाना तिर्ने संस्थाको परिचय बनाएको छ । जस्तो कि -

1998: Celebrex causing increased risk of heart attacks and strokes

2012: Chantix causing suicidal thoughts and severe psychological disorders

2012: Protonix causing kidney problems

2013: Effexor causing birth defects

2018: Depo-Testosterone causing strokes, blood clots, and heart attacks

यी केहि चर्चित उदाहरणहरु हुन, जसमा फाइजरका उत्पादनहरु रिकल गरीएको, तथा कम्पनीलाइ जरीवाना तिराएको थियो ।

त्यस्तै मोडर्नाको इतिहास हेर्ने हो भने यो त्यस्तो कम्पनी हो जसले यसअघि पहिला कहिल्यै कुनै खालको भ्याक्सिन अनुसन्धान वा विकास गरेकै छैन । क्यान्सर अनुसन्धान गर्दै गरेको संस्था एकदमै छोटो अवधिमा भ्याक्सिन अनुसन्धानमा संलग्न भएको मात्रै होइन कि, ९५% प्रतिशन सफल नतिजा निकालेको दाबिका साथ भ्याक्सिन उत्पादन र वितरण गर्दैछ । लाखौं करोडौं मानिसहरु मोडर्ना कस्तो कम्पनी हो, के मा यो कम्पनीको विज्ञता स्थापित छ भन्ने जानकारी शुन्य भएता पनि तिनको उत्पादन शरीरमा घ्वाप्प घ्वाप्प घोचाइ रहेका छन । 

कम्पनी इतिहासमा संसारमा यस्तो कुनै पनि कम्पनी छैन, जसको पहिलो उत्पादन नै यति ब्यापक प्रयोग गरीएको थियो । मोडर्ना कम्पनी किन त्यसरी फैलिन सफल भयो? त्यसपछाडि लुकेको कारण खोतल्ने हो भने जे थाहा लाग्छ, त्यसले तपाइको सातोपुत्लो उडाउने छ। 

विगतमा भ्याक्सिन अनुसन्धानमा वर्षौ वर्ष लाग्ने प्रक्रियाहरु यी भ्याक्सिन निकाल्ने कम्पनीहरुले ६० दिन भित्र सम्पन्न गरेको उपलव्धीहरुका फेहरिस्त फेला पर्छन, जसको पक्षबिपक्षमा स्वतन्त्र मुल्यांकन समेत भएको देखिदैन । त्यसैले ती संदेहास्पद छन् । 

यूरोपियन क्षेत्रमा धेरै प्रयोग भएको आष्ट्राजेनेका भ्याक्सिन लगाएपछि वृद्धवृद्धाहरुको मृत्युदर बढ्यो । त्यो भ्याक्सिनले रगत जमाएको आशंका रह्यो । करीब २० देशले तुरुन्तै त्यो भ्याक्सिन लगाउन रोक्का गरे पछि भ्याक्सिन बारे आशंका आगो सरी फैलियो । समाचार माध्यमले त्यस्तै खाले अरु समाचार भएको भए भ्याक्सिन 'प्रतिबन्ध' भयो भन्थे होला, तर यो भ्याक्सिनको सवालमा pause गरेको भनेर समाचार प्रसार गरे । शव्द चयन ध्यान दिनु होला ।

धेरै युरोपियन देशहरुले भ्याक्सिन लगाउन रोकेपछि, हतार हतार युरोपियन मेडिकल एजेन्सीको बैठक बस्यो । केहि घण्टाको बैठकपछि 'उक्त भ्याक्सिनको कारणले मृत्यु भएको वा रगत जमेको भन्ने यथेष्ट प्रमाण नभएको हुनाले भ्याक्सिन रोक्का गर्नु पर्दैन' भन्ने उर्दी जारी गरिदियो । के 'यथेष्ट प्रमाण' भनेको केहि घण्टाको बैठकले जुटाउने हो र? यसबारे खोइ अनुसन्धान भएको? खोइ विश्लेषण भएको? अहँ, बैज्ञानिक तथ्य, जानकारी, विश्लेषण, डाटा केहि उपलव्ध छैन । मात्र ढाकछोप र बहानाबाजी छ, शव्दजाल छ । मानौं कि जसरी होस भ्याक्सिन पहिला घोचीहालौं भन्ने हतार छ ।

यी त केही हालैका उदाहरणहरु मात्र हुन, यस्ता गतिविधिहरु अनगिन्ती छन । किन यस्तो हुँदैछ? बुझ्नु पर्ने कुरा यो हो । 

कोरोना रोकथामको नाउँमा दिन थालिएको मास भ्याक्सिन पश्चात देखिने असरहरु के के हुनेछन? 

भ्याक्सिनको बिरोधीले बिरोध गर्ने नै भए, तिनको कुरा नसुन भन्ने हरु धेरै छन । तर यहाँ भ्याक्सिन का समर्थक मात्रै होइन, आफै भ्याक्सिन विकास गर्न महत्वपूर्ण योगदान गरेका डा. गियर्ट भान्डन बोष्क समेत भन्न थालेका छन् । उनी आफै भ्याक्सिन विकास र अनुसन्धानमा लामो समय संलग्न संसार प्रसिद्ध ब्याक्तित्त्व हुन । उनी भ्याक्सिन विकास र सर्वसुलभ गराउन विश्वस्तरीय अभियान चलाउथे । बिल तथा मेलिन्डा गेट्स फाउण्डेशन, जस्ता भ्याक्सिन विकास र प्रचारमा महत्त्वपूर्ण लगानी गर्ने ठूला संस्थाहरुमा महत्वपूर्ण पदभार लिइ काम गरीसकेका वैज्ञानिक समेत हुन ।

- कम घातक भाइरस नियन्त्रणको निमित्त सबैलाइ भ्याक्सिन दिंदा त्यसले 'इम्यून स्केप'को अवस्था श्रृजना गर्ने खतरा छ, जसको कारण अनियन्त्रित विकोपको सामना गर्नु पर्ने दिन आउँदैछ । एउटा नभए अर्को, अर्को नभए अर्को भाइरस फैलिने बेलामा बारम्बार महामारी प्यान्डेमिक दोहोरिरहने खतरा छ।

- 'इम्यून स्केप' भनेको के हो? एक खाले भाइरस रोक्न प्रयोग गरीएको औषधिका कारण शरीरको प्राकृतिक प्रतिरोधात्मक क्षमता नष्ट भइ जाने प्रक्रियालाइ 'इम्यून स्केप' भनिन्छ । यस्तो भएमा भ्याक्सिनले रोक्न नसक्ने अन्य सामान्य कमजोर भाइरसले समेत ज्यानै जाने खतरनाक आक्रमण गर्न सक्छ । सामान्य ब्याक्टरियाले समेत जीवन हरण गर्ने खतरा हुन्छ । ती भाइरस ब्याक्टेरियाका असरहरु तिब्र रफ्तारमा फैलिने खतरा उत्पन्न हुने छ।

- भ्याक्सिनको अतिप्रयोगका कारण भाइरस आफै पनि भ्याक्सिनप्रतिरोधात्मक शक्ति विकास गरी झन शक्तिशाली बनी आउने खतरा छ।

- भ्याक्सिनोलोजीको सिद्धान्त अनुसार तिब्र संक्रमण फैलीरहेको अवस्थामा कमजोर प्रकृतिको वा कम प्रभावशाली भ्याक्सिन धेरै मानिसहरुमा एकैपल्ट प्रयोग गरीनु हुँदैन, किन कि त्यसले भाइरस नियन्त्रण गर्ने भन्दा पनि धेरै प्रकृतिको भाइरस छिटो छिटो विकसित हुने र फैलिने वातावरण बनाउने खतरा छ। भाइरस आफै म्यूटेट हुँदै सुपर भाइरस को विकास हुने खतरा पनि छ, जसले सम्पूर्ण मानव अस्तित्त्व नै नामेट पार्न बेर छैन ।

- नन एसिम्पटोमेटि क्यारिअर (न्याक) अर्थात लक्षण नदेखिएका संक्रमित बिरामीहरु भाइरस संक्रमणका प्रमूख संवाहक हुन्छन । भ्याक्सिनको चरम प्रयोगका कारण यस्ता 'न्याक' हरु जताततै हुने हुँदा तिनका कारण भाइरस फैलिएर महामारी हुने संभावना झनै बढ्ने खतरा छ।

- कोरोनाभाइरस आफै १० घण्टा भित्र नयाँ स्ट्रेनमा परिवर्तन हुने क्षमता राख्दछ । अहिले सम्म हज्जारौं फरक स्ट्रेनका कोरोनाभाइरस बैज्ञानिकहरुले फेला पारीसकेका छन् जुन मध्ये करीब आधा दर्जन महामारीको रुपमा फैलिएको हो, तर भ्याक्सिनले यदि रोकथाम नै गर्न सक्यो भने एकथरीको भाइरस मात्र रोक्न सक्छ, बाँकी अरु थरीको लागि छुट्टै भ्याक्सिन चाहिन सक्छ । त्यसरी फरक फरक स्ट्रेनका भाइरसको निमित्त छुट्टाछुट्टै भ्याक्सिन लगाइ रहन सम्भव नहुने अवस्था छ।

- यी कारणहरुले गर्दा डा. बोष्कले WHO लाइ भ्याक्सिन लगाउने कार्य संसारभरी तुरुन्त रोक्न सार्वजनिक आव्हान गरेका छन्  । उनले आफैले यूट्यूबमा भिडियोमा बोलेका छन, 'भ्याक्सिन बारे सार्वजनिक बैज्ञानिक बहस गराउ, मेरा बैज्ञानिक प्रश्नहरुको बैज्ञानिक जवाफ सर्वसाधारणलाइ जानकारी गराउ, म जहाँ भन्यो त्यहिं आएर बहस गर्न तयार छु । करोडौं करोड प्रोफालइटिक भ्याक्सिन बाँडेर त्यस मार्फत तिमीहरुले ल्याउन लागेको काल-महामारी र रोगब्याधी को सुनामी तुरुन्त बन्द गर' । तर उनको आग्रहको सुनुवाइ भइरहेको छैन, उनको भिडियो तपाइले खोजेर हेर्न सक्नु हुन्छ । यूट्यूबले उक्त भिडियो खोज्न गाह्रो पारेको हुन सक्छ वा लुकाउन वा हटाउन सक्छ, त्यो बिचार गर्नुहोला ।

- अहिले संसारभरी बाँडीरहेको भ्याक्सिनहरु वास्तवमा 'मान्यताप्राप्त भ्याक्सिन' होइन । यी भ्याक्सिनहरुको सम्पूर्ण परिक्षण गर्न भ्याइनसकिएको हुँदा 'आकस्मिक प्रयोजन अधिकार' (Emergency Use Authorization) मात्र दिइएको छ। यस्तो भ्याक्सिन भनेको अति खतराजन्य समुहको निमित्त मात्र प्रयोग गर्नु पर्नेमा सर्वसाधारणहरुलाइ चकलेट बाँडे झै भ्याक्सिन बाँड्नु उचित उपाय मान्न सकिदैन ।

- भ्याक्सिनका असरहरु बारे तथ्य र तथ्यांक लुकाइएको छ । लुकाइएको तथ्यांकहरु बाहिर निकाल्न खोज्नेहरुलाइ दुरुत्साहित गर्ने, दण्डित गर्ने, दबाबमा राख्ने कदमहरु चालिएको छ । भ्याक्सिनका कुराहरु स्वास्थ्यजन्य नभइ, राजनीतिक कुरा सरह छानिने वातावरण बनेको छ, जुन उचित मान्न सकिदैन ।

- भ्याक्सिनका पक्षमा बैज्ञानिक जानकारी स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरी बलियो वकालत गर्न कुनै वैज्ञानिक अगाडि सरेका छैनन । प्रशासनिक कार्यभारमा जीवन विताएका एन्थोनी फाउसी जस्ता मानिसहरु 'I believe' भन्दै भ्याक्सिनको वकालतमा ब्यस्त छन। बुझ्नुहोस 'I believe' भन्ने कुरो विज्ञान होइन, धर्म, विश्वास वा आस्था हो। कसैले विश्वास गर्दैमा वा नगर्दैमा तथ्य फेरिदैन । विज्ञान विश्वासमा होइन तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ।

- इजरायलका सरकारी तथ्यांकको बिश्लेषण गरेपछि त्यहाँ भ्याक्सिनले बृद्धबृद्धाहरुको मृत्युदर पहिलाको तुलनामा ४० गुणा बढाएको देखिएको दाबि गर्दै, यसरी भ्याक्सिन लगाउने कार्यलाइ हिटलरको आमहत्यासित तुलना गरी लेखिएको लेख childrenhealthdefense . org मा प्रकाशित भएको थियो । डा. हाइम यतिफको त्यो लेख मूलस्रोत लगायत इन्टर्नेटमा अचेल खोज्न निकै मुश्किल छ। गायब नै पारीएको हो वा के हो थाहा छैन । तर healthfeedback . org मा त्यो लेख भ्रम दिने विश्लेषण हो भनी खण्डन प्रकाशित छ, तर मरेको तथ्यांक गलत हो भन्दैन, मरेको घटनालाइ भ्याक्सिनसित जोड्न यथेस्ट समय पुग्दैन भनी बचाउ गर्न खोजेको प्रतीत हुन्छ । उक्त लेखमा यूवा पुस्ता समेत भ्याक्सिन लगाएको केहि समयपछि अकस्मात मरेको संख्या अत्याधिक बढेको भनी उल्लेख गरीएको थियो । विश्लेषण, दोषारोपण वा बचाउ तर्कना जे जस्तो गरेपनि भ्याक्सिन लगाएकाहरु अप्रत्यासित मरेको घटना घटीरहेकै र'छ त!! मर्नेको संख्या बढीरहेकै रहेछ त !!

- इटालीमा भ्याक्सिन लगाएका २ महिना पछाडि ६० पुरुषहरुको धातु परिक्षण गर्दा ती मध्य कसैको धातुमा पनि जिवित शुक्रकिट फेला परेन । अर्थात ती सबैले पुंसकता गुमाएको आशंका गरीएको छ। भ्याक्सिन कै कारण हो वा अन्य कारण हो, त्यो जानकारी उपलव्ध छैन ।

- अमेरिकामा भ्याक्सिन लगाएका धेरैले भ्याक्सिन पछि सामान्य ज्वरो दुखाइ आदि अनुभव गरेपछि स्थीति सामान्य भएको बताएका छन । तर त्यसपछि उनीहरु आफुलाइ निकै सबल, फुर्तिलो, दुखाइरहित र पहिला पहिला देखिने सामान्य स्वास्थ्य समस्याहरु, जस्तो कि, टाउको दुख्ने, हात खुट्टाको मांसपेशी दुख्ने, कम्मर दुख्ने, पिडुला दुख्ने, छिटो थाक्ने, आदि समस्याहरु पनि गायब भएर गयो भन्नेहरु फेला परेको छ। सतहीरुपले हेर्दा यस्तो हुनु राम्रो भएता पनि, किन यस्तो भयो, शरिरको दुख थाहा पाउने स्नायू प्रणाली नै भ्याक्सिनले निकम्मा बनायो कि भन्ने आशंका गर्न सकिन्छ । त्यसो भएमा सामान्य समस्या पनि थाहा नपाएर भित्रभित्रै जटील समस्या बन्ने, वा क्यान्सर विकास हुने खतरा छ ।

- भ्याक्सिन बारे प्रश्न र आशंका उठाउनेहरुलाइ पारदर्शी ढंगले चित्तबुझ्दो जवाफ दिन कोही पनि अग्रसर हुँदैनन । तर तिनलाइ कन्सपिरेसी थ्यौरिस्ट भनेर आरोप लगाउने र तिनका विचारहरु दादागिरीपूर्ण तरीकाले खारेज गर्ने चलन संसारभरी ब्याप्त भएको हुँदा यो विषयमा सार्थक स्वस्थ बहस हुन सकीरहेको छैन । जर्ज ओरवेलले भने झै विचार नियन्त्रण गर्ने प्रहरीहरु 'फ्याक्ट चेकर'को भेषमा फरक विचारमाथि दमन र सेन्सर गर्न सबैतिर सक्रिय छन् । आपराधिक सरकारहरु, ओखति कम्पनीहरु, संचार र सामाजिक सञ्जालका गिरोही संयन्त्रहरु एक ढिक्का भइ स्वतन्त्र र क्रिटिकल थिंक गर्ने विचारकहरुलाइ 'षडयन्त्रको सिद्धान्त प्रतिपादक' आरोपले अपमान गर्दै वहिष्करणमा पार्ने दुषित राजनीति गरीरहेका छन् ।

- अब त झन २ मात्रा भ्याक्सिन पर्याप्त नहोला, ३ मात्रा भ्याक्सिन लगाउनु पर्छ भन्न थालेका छन - भन्ने मान्छे बिल गेट्स हुन, जो कुनै मेडिकल वा केमिकल साइन्स पढेका मान्छे होइनन। कम्प्यूटरमा सफ्टवेर अपडेट बेला बेलामा गरीराख्न पर्छ भने झै मान्छेको जिउमा भ्याक्सिन घोच्दै अपडेट गरीराख्न पर्ने अवस्थामा विश्वलाइ धकेल्ने र यसबाट अनन्तकालसम्म पैसा दोहन गर्ने endemic (pandemic होइन) अवस्थामा संसार लैजाने नीतिगत योजना फाइजर कम्पनीको बोर्ड मिटिङको ट्रान्सक्रिप्टमा फेला परेको छ। यसबाट प्रमाणित हुन्छ, यो भ्याक्सिन कुन उद्देश्यबाट प्रेरित रहेछ । 

- 'कर्मको फल भोग्नै पर्छ' भन्ने बुद्ध दर्शनको प्राकृतिक न्याय सिद्धान्त हो । आजका मानव समुदायले सचेत सोचविचार गरेन भने त्यही बुद्धबचन फेरी एकपल्ट सार्थक हुने संभावना छँदैछ । भ्याक्सिनले रोगब्याधी र मृत्युलीलाको महामारी ल्याउदैछ भनी डा. बोष्कले यतिकै चेतावनी दिएका छैनन । अनुमान गर्न सकिन्छ कि- आगामि ५ बर्ष भित्र देखिन सकिने छ कि -

१) - भ्याक्सिन नलगाउने समुहको दाँजोमा भ्याक्सिन लगाउने समुह-समुदायमा मृत्युदर धेरै गुणा बढेको हुने छ ।

२) - मृत्यु दर अत्याधिक बढ्ने कारणले घर जग्गा को बजार भाउमा भारी गिरावट आएको हुने छ ।

३) - नयाँ नयाँ संक्रमणको कारण लकडाउन, कर्फ्यू जस्ता सरकार प्रायोजित निषेधहरु बारम्बार दोहोरिएको हुने छ।

४) - संचार माध्यमहरुले भ्याक्सिन लगाउन नमान्ने मानिसहरुका कारण मृत्युदर बढेको तथा भ्याक्सिन लगाएर मानिस बचाउने प्रयासहरु सफल हुन नसकेको गलत बिश्लेषणहरु प्रचार गरीरहेको हुने छ।

५) - खाद्यान्न उत्पादन तथा वितरण प्रणालीहरु लकडाउन आदिका कारण गोलमाल भइ जाने छ, नतीजास्वरूप बजारमा खाद्यान्न अभाव हुने छ, आफुले खानको लागि आफैले उत्पादन गर्न बाध्य हुने अवस्था आउने छ।

६) - सरकारहरु जनतालाइ राहत बाँड्न बाध्य हुने छ। जनतालाइ बाँड्ने पैसा वा राहत आर्जन गर्न अर्थतन्त्र बलियो नहुँदा मुद्रा अवमुल्यन गर्न बाध्य हुने छ। मगन्ते अर्थतन्त्र झन ब्यापक हुने छ।

७) - सरकारी राहत नै राजनीतिको केन्द्रीय मुद्दा बन्न गइ उत्पादनशील अर्थतन्त्र नै गौण मुद्दा बन्दै जाने छ।

८) - अत्यधिक मृत्युदरका कारण स्टक मार्केट, पेन्सन फण्ड, करप्रणाली आदि सबै धमाधम टाठ पल्टिने अवस्था आउने छ, बचत तथा संचित रकमहरु पनि मुद्रास्फितिको शिकार भइ बेहाल हुने खतरा छ।

९) - यी यावत कारणहरुले गर्दा संसारभरी ब्यापक घोचिदै गरेको भ्याक्सिनले संसारको अर्थतन्त्र नै धराशायी पार्ने तर्फ विश्वलाइ घचेटीरहेको छ । तर यी विषयहरुमा सार्थक बहश तथा बौद्धिक छलफललाइ पूर्णतया निषेध गरीएको अवस्था छ, जुन माथि पनि उल्लेख गरी सकिएको छ ।

यी कारणहरुले गर्दा अहिले भ्याक्सिनको समर्थन गर्ने वा नगर्ने भन्ने निर्क्यौलमा पुग्ने कुरा एक किसिमले तपाइको बोद्धिक क्षमताको परिक्षण पनि हो, किन भने, तपाइले भ्याक्सिन बारे सहि जानकारी हासिल गरीसकेपछि 'म भ्याक्सिन लगाउँछु' भन्ने निर्णय गर्नको लागी तपाइ आफैंले आफ्नो खोपडीबाट बुद्धिको भाँडो झिकेर पहिला फाल्नुपर्ने हुन्छ । 

तैपनि विद्वान भनाउँदा, जानेबुझेको मान्छे को परिचय बोकेका अधिकांश पठित ब्यक्तित्त्वहरु 'भ्याक्सिन छिटो पाइए हुन्थ्यो' भन्ने मानसिकतामा रमेका छन् । यस्तो किन त? भन्दाखेरी, स्पष्टत: भ्याक्सिनको असर र खतराहरु बारे ती ब्यक्तित्त्वहरु यथेष्ट जानकार छैनन । ढाकछोप संजालको कुकर्म र परिक्षणकालीन प्रविधिको खतराहरुमा ठुलाठुला कम्पनीहरु, देशहरु, सरकारहरु र तिनका मतियारहरुको मिलेमतो कुन हदसम्म गहिरो छ भन्ने आँकलन तिनले गर्न सकेका छैनन । डा. बोष्क जस्ता सहि जानकारी दिन उद्दत सयौं हजारौं विज्ञ र बैज्ञानिकहरुका विचारहरु किन र कसरी दमन र निषेध गरीएको छ भन्ने तिनले बुझ्न सकेका छैनन ।

एक समय आउनेछ, प्रायोजित विज्ञान, झूठ र भुलभुलैयामा आधारित सिद्धान्तहरु प्रचार गर्ने कथित विज्ञहरु, सहि विज्ञानमाथि निर्मम हमला गर्ने आधिकारिकहरु - यी सबैको भण्डाफोर हुने छ। त्यो समयसम्ममा आज भ्याक्सिनको नाउँमा गलत तत्त्वहरु मानिसको शरिर शरिरमा घोचेर मृत्युरोपण गरीरहेकाहरु समेत अधिकांश आफ्नै कर्मको शिकार भइसक्ने छ, जसको नतिजाका केहि अंशहरु माथि पनि उल्लेख भइसकेको छ।

Friday, December 4, 2020

मनोरोगीहरु बाटो चौडा गर्न आउँछन् काठमाडौंमा

 राजेन मानन्धर

Source : razenmanandhar.medium.com

बयालिस सालमा सबैभन्दा पहिले काठमाडौं उपत्यकाभन्दा बाहिरका साथीहरु बनेका थिए (त्यसभन्दा अगाडि म पढ्ने स्कुलमा पाण्डे र रौनियारहरु पनि नेवार बोल्थे र घनिष्ठ थिए) आर आर कलेजमा । परिचय गर्थौ तर मैले आफ्नो जिल्लाको नाम भन्दा उनीहरुका मुखबाट त्यही कुरा निस्कन्थ्यो — "तपाइँको त काठमाडौंमा घर छ यार…" । म सोच्थें, सबैको आफ्नो आफ्नो ठाउँमा घर त छँदैछ, अनि काठमाडौंमा घर हुनु पाप वा अपराध हो र ?

आज ३० वर्ष बढी बुढो भइसकेको छ काठमाडौं । यसबिचमा बाहिरबाट आएर बसेका कोही आफन्त र साथीभाइहरु अत्यन्तै सहृदयी नभएका त होइनन् तर आज पनि कोही कोहीलाई काठमाडौंका बासिन्दाको काठमाडौंमा घर भएकोमा जलन भएको देख्न पुग्छु, त्यही ग्रन्थीले काम गरिरहेको पाउँछु । अरु त अरु, जापानमा राजनीति शास्त्र पढाउने एक जना विद्वान सरले समेत नेवारलाई किन संघीयता चाहियो र, उनीहरुका त काठमाडौंमा बिल्डिङ छन् भनेर आफ्नो कार्यपत्र प्रस्तुतीको दौरानमा भनेको पनि याद आउँछ । यिनै सोचहरुले हाल काठमाडौं उपत्यकाका बाटो चौडा गर्ने काममा उर्जा दिइरहेको पाउँछु ।



काठमाडौंमा किन चौडा ठुलो गर्ने भनेर सोध्दा यो राजधानी हो, यहाँ जनसंख्या बढ्छ भन्ने तर्क भेट्टिन्छ । अनि काठमाडौं किन राजधानी भनेर प्रश्न गर्नुपर्ने हुन्छ । के काठमाडौंलाई राजधानी बनाइयोस् भनेर यहाँका जनताले बिन्तीपत्र हाल्न गएका थिए र ? के काठमाडौंका शासकले दुनियाको नाककान काटेर अमानवीय यातना र छलकपट गरेर पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्म आफ्नो बनाएको थियो र? पृथ्वी नारायण शाहले जुन नियतले २५० वर्ष अगाडि उपत्यका हरण गरेर यहाँका राजा बने त्यसमा पनि "तपाइँको त काठमाडौंमा घर छ यार" भन्ने ईष्याले काम गरेको थियो भने अहिलेको सडक विस्तार पनि बदलिँदो परिप्रेक्षमा त्यसैको एक कडीमात्र हो भन्ने बुझ्न सकिन्छ ।

बाटो साँघुरो भयो भनेको काठमाडौंबासीले होइन, बाहिरबाट आएर बसेकाले हो । काठमाडौं खत्तम छ, यहाँ यो छैन त्यो छैन भन्नेहरुले अनि काठमाडौं बाहिरकाले बनाइदिएको भनेर लेख्नेहरुले कथित एकीकरण हुनु अगाडिको काठमाडौंको भूदृष्यको कल्पना गर्न र त्यस समयमा आफ्ना आफ्ना जिल्लाको भूदृष्य कल्पना गर्न अनुरोध छ । अनि कसले के बनाएको थियो कसले के बिगारेको थियो भन्ने छर्लङ्ग हुन्छ ।

गत २५० वर्षदेखि नेपालको शासनसत्ता कहिल्यै काठमाडौबासीको भएन — न राणाकालमा, न प्रजातान्त्रिक समयमा, न पञ्चायती वा न त्यसपछिको लोकतान्त्रिक वा गणतान्त्रिक कालमा । त्यस बिचमा यहाँ शासन गर्न राजा, राजाका चाकर भएर वा रानीका आफ्ना मान्छे भएर बाहिरबाटै आए, ल्याइए । उनीहरुमध्ये कोहीले कहिल्यै नेपालको विकास गर्न खोजेन (खोजेको भए देखिन्थ्यो) । कमसेकम जन्मेको एउटा गाउँ वा जिल्लालाई मात्र विकास गरेपनि अहिलेसम्म ३८ वटा त राम्रा शहरहरु विकसित भएको हुन्थ्यो नेपालमा । देशका जनताले सकी नसकी कर तिरेको ढुकुटीमा पौडी खेल्ने शासक प्रधानमन्त्रीहरुको मन यति मात्र पनि फराकिलो हुन सकेन कि आफु जन्मेको गाउँ कमसेकम अरु विदेशीलाई ल्याएर देखाउन लायकको बनाउँ । डा. बाबुराम भट्टराइको खोप्लाङ टेकेको छु, आसिग्रामै नपुगेपनि डडेलधुरासम्म पुग्दा अनुमान भयो शेरबहादुर देउवाको गाउँ कस्तो होला भनेर ।

काठमाडौं बनाउँछु भनेर आएकाहरुको अनुहार हेर्छु, उनीहरु कहाँबाट आएका भनेर थाहा पाउन मनलाग्छ । बनाउने भनेका नबनेको वा बनेर बिग्रेकोमा चाहिन्छ, बनेका ठाउँका मानिसले नबनेको ठाउँ बनाइदिन जान्दछ । तर यहाँ जसले आफ्नो जिल्लाको सबै गाउँमा गोरु हिँडाउन पाएका हुँदैनन् उनीहरु नै काठमाडौंका सत्र कमजोरी गन्दै बस्छन् अनि भन्छन्, यहाँ यो गर्नुपर्यो त्यो गर्नुपर्यो । विकास गर्नुपरेको काठमाडौंलाई कि देशका अन्य ७२ जिल्लालाई ? अब काठमाडौं बनाउनुपर्यो भन्ने शासक वा विद्वानहरुले आएर पहिला भन्नुपर्छ, हेर म यस्तो राम्रो ठाउँमा बस्ने मान्छे हुँ, मैले मेरो ठाउँमा यति विकास गरिसकें, अब तिमीहरुको काठमाडौंलाई म मेरो जिल्लाको जति नबनाए पनि त्यसको चौथाइसम्म बनाइदिन्छु भनेर । त्यसपछि काठमाडौंका जनताले उनीहरुलाई हाम्रो काठमाडौं त बिजोग छ, तिमीहरुको जस्तो बनाइदेउ भनेर बिन्तीभाउ गर्नेछ । गाउँमा घाँस उखेल्न अल्छी लागेर काठमाडौंमा टर्फ बिछ्याउन आउनेहरुलाई काठमाडौंले राम्रोसँग चिनेको छ । बागमतिमा भ्यागुता पनि बाँच्न नसक्ने भए, प्रदुषित वातावरणमा सास फेर्दा मरिने भइयो, अब कति विकास गर्छौ काठमाडौंलाई ?फेरि विकास भनेको राजधानीमा मात्र गर्ने कुरा हो भने ती शासकहरु हरेक सत्तापलट पछि राजधानी किन सार्दैनन्? जहाँ राजधानी त्यहाँ विकास हुने भए एक एक जिल्लामा वर्षको एउटा राजधानी लगे पनि ७५ जिल्लामा ७५वटा विकसित शहर बन्ने थिए, बनाएन् । चाहँदैनन् उनीहरु बनाउन । कसले रोक्छ राजधानी लैजानलाई ? जुन ठाउँको आफ्नो पहिचान छैन, धर्म छैन, इतिहास छैन, सम्पदा छैन, रहनसहन छैन, जात्रापर्व छैन, ती ठाउँहरु कमसेकम राजधानी भएकै कारणले भएपनि विश्वमा कहलिन्थे । त्यो पनि गरेरनन् राजधानीमा विकास गर्नुपर्छ भन्ने शासकहरुले ।

सत्ता, जनचाहना, पैसा सबथोक भएर पनि किन नेपालका शासकहरु आफु जन्मेको एउटा गाउँठाउँको पनि विकास गर्न सक्दैनन्? यो प्रश्न बडा मार्मिक छ । यस्तो किन हुन्छ भने काठमाडौंमा टाँसिन जानेपछि चुनाव भएमा भोटसम्म माग्न जानुपर्ने ती गाउँहरुको विकास भइदिएमा यहाँ के भनेर राजनीति गर्ने भन्ने धर्मसंकटले पिरोल्छ उनीहरुलाई । त्यसैले आफ्नो भोटरलाई सिटामोल खानेसम्मको व्यवस्था गरिनदिएर यहाँ एअरकन्डिसन भएका गाडीमा घुम्छन् ती शासकहरु । अनि देशका सबै क्षेत्रमा समान विकास होस् भनेर खोजिएको संघीयताको उनीहरु नै विरोध गर्छन् ।

एशिया र युरोपमा केही पन्ध्रबीस शहरहरु हेर्नपाएको छु । त्यहाँका बाटाहरु सबै ५० मीटरमात्र छैनन् त्यहाँ पनि एउटा गाडी नछिर्ने बाटाहरु देखेको मात्र होइन, गाडी भएपनि आज मेरो गाडी निकाल्न पाउँदिन भनेर ट्रेनमा चढेर अफिस गएको पनि देखेको छु । यही हेरेर बाटो चौडा गर्न खोजेको हो यहाँ ?

यति भनेपछि अब प्रमाणित गर्न पर्दैन, यहाँको सडक चौडा गर्ने नाममा गरिएको यो राज्यको बुलडोजर आतंक खाली यहाँका आदिवासी नेवारहरुलाई उनीहरुको पुस्तौंदेखि बस्दै आएको घरबाट हटाएर उनीहरुको जग्गा, परिवार, धर्म, संस्कृति, रहनसहन र सभ्यतालाई नै नामेट बनाएर आफ्नो भनेको ठाउँ पनि नभएको नाउँ पनि नभएकाहरुले यहाँ आफ्नो प्रभुत्व जमाउन खेलिरहेको फोहरी खेल मात्र हो भनेर ।ट्राफिक व्यवस्थापनको कुरा गर्ने हो भने काठमाडौंमा जस्तो धेरै ट्राफिक प्रहरी पनि संसारमा देखेको छैन, अनि यहाँ जस्तो यातायातको भाँडभैलो पनि अन्त देखेको छैन । यसमा पनि साँघुरो सडककै दोष देख्छन्, अमेरिकादेखि जापनसम्मले पढाएर पठाएका विज्ञहरु । बीसौं वर्षदेखि सडक चौडा गर्ने कुरा सुन्दैछु, भइरहेको छ । तर कुनै मै हुँ भन्ने विद्वानले पनि सडक चौडा भएर यति जाम कम भयो भनेको सुन्न पाइरहेको छैन । आज सडकमा जाम कम गर्ने भनेर डोजर चलाइँदैछ । जनता मुर्ख कि सरकार विद्वान?

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, आदिवासीको अधिकार, संविधानले दिएको अधिकार र सर्वोच्च अदालतको अन्तरिम आदेश समेतलाई लत्याएर चौडा पारिँदै गरेको यो बाटो भनेको आफुले आफ्नो ठाउँलाई काठमाडौं जस्तो बनाउन नचाहने अनि काठमाडौं मात्र एउटा राम्रो शहर बनिरहेको पनि देख्न नचाहने मनोरोगीहरुको विकृत मानसिकताको उपज मात्र हो । मैले बयालिस सालमा पहिलोपल्ट देखेका “तपाइँको त काठमाडौंमा घर छ यार…” भन्ने मानसिकताले नै यहाँ काम गरिरहेको छ । हुन त आजभोलिका यहाँका नवधनाढ्यहरुले दुइचार वर्षमै यहाँका आदिवासीले दुइहजार वर्षमा कमाएको भन्दा बढी कमाए, कुम्ल्याए, तर मानसिकताले न उनीहरु यहाँको वैभवलाई आफ्नो भनेर गर्व गर्न सिकायो, न आफ्नो गाउँठाउँलाई पनि काठमाडौं जस्तो बनाऔं भन्ने प्रेरणा दियो । फगत मनोग्रन्थीमा एउटा विकार पैदा गरिदियो, मनोरोगी बनाइदियो, मैले मेरो बनाउन नसके यिनीहरुको पनि भत्काइदिन्छु भन्ने कलुषित विचार बोकाइदियो । अनि जतिसुकै अखण्ड र राष्ट्रियताको खोक्रो भाषण गरेपनि काठमाडौंमा आदिवासी र आप्रवासीको खाडल नरही सुखै छैन ।

बाटो चौडा होउन् कि नहोउन्, त्यो ठुलो कुरा भएन । तर यो बाटो भोलि कसैको छाती भइरहनेछ अनि त्यसमाथि गुड्ने गाडीका मालिकले कसैको छातीको दुखाइ महशुस गरिरहनुपर्ने छ । जसजसका घरको जगमाथि भोलि अलकत्रा बिछ्याइनेछ, तिनीहरुले आफु साना छँदा त्यहाँ लडेका, खेलेका, हाँसेका, रोएका याद गरिरहने छन् । ती यादरुलाई ती गाडीहरुले पनि मेटाउन सक्ने छैन, याद गर्नेहरुले भोलि पनि ती गाडीहरुलाई माफ गर्नसक्ने छैन । आखिर एउटा पर्खाल मात्र बन्ने छ, बाटो बाटोमाथि आदिवासी र आप्रवासी बिचको पर्खाल । बुलडोजरले भाडा पाउला, ठेकेदारले बजेट पाउला अनि नेताहरुले त्यसबापट कमिसन पनि पाउला, तर त्यो पर्खालको कोही आर हुनेछन्, कोही पार हुनेछन् । के पर्खालै पर्खाल मात्र हो विकास भनेको?

Thursday, August 20, 2020

शिक्षा - निब्व:

डा. रोशन श्रेष्ठ 

(स्रोत फेसबुक पेज पाखेँ) 

झीसं मस्तय्‌त आख: ब्वंका च्वनागु दु । यदि सुनां वया धा:वल - 

'मस्तय्‌त आख: ब्वंका: छु याये? आखलं जा बुइमखु, कें बुइमखु। जा कें नयेत बुँइ वना ज्या सनेमा:, स्कुल वना आख: ब्वना ई छ्याये मज्यू। बरु मस्तय्‌त बुँइ ब्वना यंकि ले।'

अथे धाइम्हेस्त झीसं छु लिस: बिइ?

'आ: आख: ब्वंका त:सा लिपा थ्व मस्त क्षमतावान जुइ, बुँइ वना च:ति हायेकेगु दुख मयासें कोथाय् च्वना कलम संका: तधंम्ह मनू जुइ। आख: ब्वंकेगु धैगु भविष्यया नितिं लगानि ख:। आ: इमित स्कुल छ्वयात:सा इपिं झी थें न्हियान्हिथं बुँ वनेमाली मखु।'

अर्थात, मचां निसें आख: ब्वंकेगु - झीसं मस्तय्‌त जीवन सुनिश्चित यायेत इमिगु भविष्यया नितिं लगानि ख:। थौं कन्हय या जमानाकथं या विचार ख: । 

थ्व खँ मथूपिं नेवा:त सुं दुला? जिगु मनं स्वयेबलय् थ्व खँ सकसिनं हे थू । बाँलाक्क हे थू।

तर बन्दुक शिक्षा या खँ ल्हात धा:सा 'भविष्यया नितिं लगानि यायेमा: धैगु बाँलाक्क थूम्ह नेवा:' धैम्ह मनूयात समेत व खँ न्यनेमय:। सचेत धा:पिं नेवा:त हे स्वक: तिंन्हुया बिस्यू वनी। 

५०-६० दँ न्ह्य: झीगु समाजया अवस्था लुमंका दिसँ । अबलय् मस्तय्‌त आख: ब्वंके धाल कि 'मज्यू मज्यू, बरु ख:मू ज्वं, बुँइ वने नु' धका: धाइपिं अचेत नेवा:त फालाफाल दु झीगु समाजय् । इमिगु चेतना स्तर व थौं या इलय् 'आत्मरक्षाया नितिं बन्दुक शिक्षा कयातयेमा:', 'आगमय् बन्दुक तया पुज्यायेमाल' धका धायेबलय् 'मज्यू मज्यू, बरु कापी कलम ज्वं, सुम्क पाथ घोकेयानाच्वं' धका: धाइपिं नेवा:तय्‌गु चेतना स्तर बराबर दु थें तायेका ।

भविष्यया आवश्यकता व चुनौति छु ख: धैगु वा:चायेका: व नाप सामना यायेगु क्षमता दयेकेगु पुसा आ: हे तयेमा:। इलय् पुसा तये मफुत धा:सा झीसं भविष्यया चुनौति सामना याये फैमखु । 

झी सन्तान दरसन्तान भविष्यया नितिं ज्यालगे मजूपिं, मेपिनि दयामाया या भरय् म्वायेमालीपिं निर्बल बिचरा व सहानुभूतिया पात्र याना छ्वयेगु कि? सबल सक्षम व स्वाभिमान जुया मेपिन्त सहानुभूति बिया म्वायेगु हिम्मत दुपिं पात्र याना छ्वयेगु? 

सिइका: तयादिसँ मेपिन्त सहानुभूति बिया म्वायेगु थें मखु मेपिनिगु सहानुभूति फया म्वायेगु धैगु। थौं हलिमय् मेपिनिगु सहानुभूति फया म्वानाच्वंगु दर्जनौं सभ्यता त दु, इमिथाय् ३०-५०-१०० दँ न्ह्य:या अवस्था स्वत धा:सा थौं या नेवा:सभ्यतानाप ज्व:लाना च्वंगु अवस्था लुइके फैगु दसू त यक्व दु ।

शेयर मार्केट नाप यदि छि परिचित दुसा झीसं कनाच्वनेमाली मखु कि - चाहे बुल मार्केट जुइमा वा बियर मार्केट जुइमा, छगू निश्चित बिन्दुइ वना 'वाल फर्मेशन' जुल धा:सा अनथाय् लाक्क मार्केट स्टाग्नान्ट जुया वनी । व बिन्दुइ 'ब्रेकिङ द वाल' आवश्यक जुइ । जब अन 'वाल ब्रेक' जुइ, अले जक मार्केट हाकनं मुभ जुइ। 

चेतनाया स्तर नं अथे हे ख:। आत्मरक्षाया स्वरुप व आवश्यकता म्हसिइकेगु सवालय् नेवा:समाजया चेतनाय् 'वाल फर्मेशन' जुयाच्वंगु दु। अथे जुया थौं कन्हय् खतं न:गु पुलांगु खड्ग दँय् दसं बन्दुकधारी शासकनाप हिलाच्वनेबलय् नं 'परम्परा धानेयाना च्वनागु' गर्व महशुस याना जुल झीगु समाज । थ्व धैगु छु ख: धैगु हे वा: चायेके मफुत झीसं। 

कोरोना महामारी या इलय् भेन्टिलेटर, वास:, आइसोलेशन संरचना या ब्यापक ब्यवस्थापन यायेमा:गु खँय् ध्यान मतसें झीगु सरकारं द्वलंद्व: M16 ग्रेडया मेशिनगन बन्दुक अमेरिकां न्याना हया नेपा:मि जनता-दमन याइपिं सैनिकतय्‌त बल्लाकेगु ज्या यानाच्वन । आप्रवासी सरकारं थथे छाय् यानाच्वंगु ख: धैगु सिइकेमा: धका तक्क हे मस्यू झीसं। 

दुर्भाग्य झीगु थ्व जुल कि - झीथाय् 'ब्रेकिङ द वाल' यायेगु तागत दुपिं 'मार्केटमेकर' नेवा: न्ह्यलुवा: याके आत्मरक्षाया चेतना विकास जुयामबिल । 'झीगु आत्मरक्षाया रणनीति ग्व:?', 'झीगु आत्मसुरक्षाया स्ट्राटेजी छु ख:?' धैगु खँय् बिचा: तक हे मया:बलय् झी मेमेगु हरेक ख्यलय् सशक्त सक्षम जूसांतबि निर्णायकशक्ति ल्हातय् कायेत असक्षम जुयाबिल। 

गथे शेयरबजारय् मार्केटमेकर त जब 'वाल ब्रेक' यायेत सक्षम जुइ, अले इमिगु नियन्त्रणय् मार्केट वनी, इमिगु भुमिकाकथं अनं लिपा न्यू नर्मल फर्मेशन जुइ । समाजय् नं अथे हे 'स्टाग्नान्ट' जुयाच्वंगु चेतनास्तर या 'वाल' छक्व: ब्रेक जुल कि अनं लिपा 'न्यू नर्मल फर्मेशन' जुइ, 'वाल ब्रेक' याइपिं 'मार्केटमेकर' त निर्णायक शक्ति जुया पिज्वइ।

यदि व न्यू नर्मलया आँकलन याना थ:पिन्त तयार याना तयेफुसा थ:पिंन्सं भविष्यया चुनौति सामना यायेफइ । यदि न्यू नर्मलया आँकलन गलत जुल धा:सा तयारी यानां नं चुनौति सामना यायेमफयेफु । यदि न्यू नर्मलया आँकलन यायेगु बानी नं मदु, तयारी नं मदु धा:सा भविष्यया चुनौति छुं हालतय् नं सामना याये फैमखु ।

अथे जुया आ: सर्वसाधारण नेवा:तसें थ्व स्टाग्नान्ट चेतनास्तर यात हिला न्यू नर्मल नाप सामना यायेमालीगु खँ थुइकेमाल । व अवस्थाय् निर्णायक शक्ति थ:पिन्सं कायेगु तागत दयेकेत भुमिका म्हितेमालीगु अवस्था वा:चायेके लिपालानावल धैगु खँ थुइकेमाल । 

झीसं यदि थ:थ:गु आगमय् आकिवं या पुजाय् बन्दुक तयेमफुसां ल्या: मदु । 'बन्दुक मखु बन्दुक या प्रतिक जक तया: जूसां पुज्यायेगु चलन न्ह्याके नु' धैगु सामान्य अभियान जक यदि न्ह्याकेगु ख:सा नं झीगु समाजय् छगू न्हूगु बहस जुया वइ । छाय् माल थ्व प्रतिक? थथे याना छु दै झीत? थुकिं झीत छु शिक्षा बिइ? थजा:गु अल्याख न्ह्यस: व बहस न्ह्याना वइ ।

थजा:गु बहस नापनापं अथे सा छाय् खड्ग माल, व खड्गं झीत छु शिक्षा ब्यूगु धैगु न्ह्यस: नं झी नेवा:तसें बिचा: याना हइ । तर्क बितर्क कालबिल जुजुं झीगु समाजय् स्टागनान्ट जुयाच्वंगु आत्मरक्षाया चेतनास्तर यात उथलपुथल यानाबिइगु पुसा जुया थ्व बहस वये फु । व बहसया सलबलाहट पाखें झीसं झीगु आत्मरक्षाया अवस्था व कमि कमजोरीया मुल्यांकन याना स्वयेगु दबू लुया वये फु।

तर यदि उली बहस नं याये मफुत धा:सा झी जक मखू झी सन्तान दरसन्तान पिंसं आत्मरक्षाया चेतना विकास यायेफैगु अवस्था मदु । चेतना मदैगु धैगु झीगु समाज बली बिइत्यंम्ह म्येय् थें कमजोर हे जुयाच्वनीगु अवस्था ख:। थ: सिइगु ई वल धैगु वा:चायेवं  ख्वया: ख्वया: ख्वबि हायेका: च्वंसां सिना वनेगु बाहेक मेगु लँपु मदुम्ह विवश म्येय् या अवस्था गथे ख: अथे हे अवस्था जक जुइफु झी सन्तान दरसन्तान पिनि । इमिगु व ख्वबिं  अबलय् झीत सराप बिया च्वनी ।  

खँ थुइका दिसँ मुसुमुसु न्हिला दिसँ ।

-----

(........) शिक्षा - छब्व:

थन ब्वना दिसं  - https://www.rajshrestha2002.com.np/2020/08/blog-post_20.html

शिक्षा - छब्व:

डा. रोशन श्रेष्ठ 

(स्रोत : फेसबुक पेज पाखें)

बन्दुक बारे स्यूपिं स:पिं नेवा:त यक्व दु । तर बन्दुक या खँ ल्हायेगु धैगु झीगु समाजय् आ: नं 'तबू' ख:। अथे जुया स:स्यूपिन्सं थ्व बारे गनं हे खँ ल्हा:गु मदु । 

जब स:स्यूपिं मनू त म्हुतुइ खिग्वारा ल्वसुका: सुम्क च्वना बिइ, अले मस: मस्यूपिं झी थें जा:पिं मनू त थ:पिन्सं गुलि स: गुलि स्यू उली हे खँ जक जूसां ल्हायेत न्ह्यज्याये माली । इलं फ्वनीगु दायित्त्व धैगु व हे ख:।

मतिना, य:त्य:, बिभेद, राजनीति, धर्म, जात्रा, नसात्वँसा, भाषा, साहित्य, संगीत, इतिहास, भुगोल या खँ ल्हायेमाल धा:सा गुलि अ:पुक हिचकिचे मजुसें  झीसं सामाजिक सञ्जालय् खँ ल्हाये फु, उली हिचकिचे मजुसें बन्दुक या खँ झीसं ल्हाये मफु । बन्दुकया नां जक काल कि हे 'आतंकित' जुइगु ग्याफरा मनस्थीति झीगु समाजय् ब्याप्त दु ।

तर आ: सरकारं हे बन्दुक या खँ यात कोरोना-महामारी सिबे अप्व: प्राथमिकता बिसेंलि झी जक थ्व 'बन्दुक' या खँ ल्हायेत आतंकित छाय् जुया च्वने माल? मेमेगु खँ हिसाब, विज्ञान आदि खँय् शिक्षित जुयेगु झीगु साश्वत स्वभाविकता ख: धाये थें बन्दुक बारे सयेका सिइका: तयेगु नं साश्वत आवश्यकता ख:।

बन्दुक धाल कि क्रान्ति, क्रान्ति धाल कि मनू सिइगु स्यायेगु - थजा:गु जड सोचाइ पाखें दिमाग भुना तल कि बन्दुक बारे सकारात्मक सोचाइ वइ मखु । 

तर बन्दुक धाल कि आत्मरक्षा, आत्मरक्षा धाल कि सशक्तिकरण, बन्दुक धाल कि एडभेञ्चर, एडभेञ्चर धाल कि मनोरञ्जन, बन्दुक धाल कि अनुशासन, अनुशासन धाल कि आत्मनियन्त्रण - थजा:गु मिखां बन्दुक यात स्वत धा:सा सकारात्मक सोचाइ मवइ मखु।

नेवा:त व पुलांगु जड नकारात्मक सोचाइ पाखें पिहाँ वयेगु आवश्यकता दु।

तर थ्व विचा: छुं उग्र सोचाइ मखु । थ्व विचा: झीगु समाज या क्रान्तिकारी डिस्कोर्स नं मखु । थ्व विचा: वास्तवय् झीगु संस्कृतिया दुने हे परापूर्वकाल निसें दैच्वंगु छगू अभिन्न ब्व: (अंग) ख:। झीसं शायद व पाखे ध्यान मब्यूगु जक ख:।

झीगु द्य: स्वया दिसँ, नख: स्वया दिसँ, जात्रा स्वया दिसँ, संस्कार स्वया दिसँ - ज्याभ: व ल्वाभ: दक्वं थासय् दु । अधिकांश द्य:त थ:हे असिमित शक्तिया विम्ब ख:सां तबि इमिगु ल्हातिइ खड्ग, त्रिशुल, चक्र, थें जा:गु पुलांगु जमानाया 'बन्दुक' ज्वंका:त:गु दु । झीगु पुजा-आराधना  'शक्ति' केन्द्रित खनेदु, 'शक्ति'या स्रोत झीसं जमानाअनुसार या 'बन्दुक' यात माने यानातयागु दु।

झीगु आगमय् झीसं गोप्य पुजा याइ । अधिकांश नेवा:तय्‌गु आगमय् 'खड्ग' नीस्वना आगम द्य: थापना याना तइ । व खड्ग स्वयादिसँ - २०० निसें ५००-६०० दँ पुलाँगु खड्ग यात झीसं छेँय् छेँय् द्य: भा:पिया दँय् दसं त:जिक पुजा-आराधना यानाच्वना ।

व खड्ग त पुलांगु जमानाया 'बन्दुक' 'तोप' सिबे म्हो मुल्यवान जुल खै ला? सलंस: दँ चिकं इलेम्वायेक, दँय दसं बलि बिया, नील: अबिर छ्वाका पुजा याना जूसां खतं मनैगु जब्बर इस्पात उत्पादन याना उकिंयात खड्ग दयेका छ्यलेगु प्रविधि या आविष्कारक झी पुर्खा पिनिगु व उपलव्धि थौं कन्हय् या मेशिनगन दयेकेगु प्रविधि थें छगू यूगान्तकारी विकास या चिं नं ख:। आगं द्य: मानेयाना तयाम्ह व खड्गया महत्त्व झीसं थू कि मथू? 

थजा:गु खँ मथू - खाली पुजा यात भ्वय् नल सिधल - ध्वाथ: बुद्धि ।

सोचे याना दिसँ - यदि व पुर्खापिनिगु पालय् खड्ग या थासय् 'बन्दुक' उपलव्ध जूगु ख:सा पुर्खापिन्सं 'खड्ग' पुजा याना च्वन जुइ कि 'बन्दुक' पुजा यात जुइ? खड्ग सिबे न्ह्य: कुँइ, चुपि, ईचा दयेकुपिं पुर्खा पिन्सं छाय् कुँइ, चुपि, ईचा तया आगं द्य: पुजा मयात जुइ? 

थुली खँ थुल धा:सा दाबि याना धाये फु यदि झी पुर्खापिनिगु पालय 'बन्दुक' दयेके फूगु जूसा इमिसं अवश्य 'बन्दुक' यात आगं द्य: थापना याना पुजा यात जुइ ।

जुजु नाप झीम्ह द्यवं 'खड्ग' हिलीगु चलन थौं कन्हय नं दु । व चलन गब्ले निसें वल? व चलन व:बलय् यदि 'बन्दुक' उपलव्ध जूगु ख:सा इमिसं 'खड्ग' हिला: च्वनी कि 'बन्दुक' हिलेगु संस्कार दयेकल जुइ? शक्तिया स्रोत आदानप्रदान यायेगु दर्शनं प्रभावित संस्कार जूगुलिं झीसं धायेफु कि - अवश्य 'बन्दुक' हिलेगु संस्कार दयेका थकल जुइ ।

अर्थात, यदि झीसं झीगु संस्कृति छाय् मानेयाना च्वनागु ख: धैगु खँ थुल धा:सा थथे झीगु संस्कृति पाखें झीत समय-सापेक्ष सुसंस्कृत व सशक्त जुयेगु शिक्षा बियाच्वंगु दु धैगु खँ झीसं सयेका: काये फै। 

तर अथे मयासें 'भौचा चिना सराद्दे यायेगु' कथं व हे पुलांगु क्वपुंगु अव्यवहारीक चलनयात संस्कृतिया नामय लुतु लुया निरन्तरता बियेगु धका: जड सोचाइ तया च्वनेगु धैगु झीसं थ:त थ:म्हं तुं गालय् थुनेगु ज्या निरन्तर जुया वनीइ । शक्तिया स्रोत पुजा मयासें पुलांगु ज्यालगे मजूगु प्रविधिया पुजा याना च्वन धा:सा झीगु जीवनदर्शन झीत सफलता मखु असफलता पाखे हे थ्यंका: बिइ।

अथे सा छु यायेगु ले?

झीसं झीगु जडसंस्कार त्याग यायेमा:। संस्कार व दर्शन यात समयसापेक्ष सुधार यायेमा:। आगं द्य:या थासय् स्वथना तयागु खतं न:गु खड्ग या ई जमाना मखये धुंकल । व खड्गयात मा:कथं क्षमा-पुजा व सुभाषपुजा याना आगमं बिदा बियेगु ई वयेधुंकल । व थासय् आ: न्हूगु जमानाया आवश्यकता थुइका: थ:थ:गु क्षमता कथं शक्तिया स्रोत 'बन्दुक' स्वना पुजा यायेगु संस्कार दयेके माल। आगमय् पुजा यायेबलय् सिन्ह: अबिर तिकेगु मखु, बन्दुकया पार्टपुर्जा लिकया चिकं इला: मेन्टिनान्स याना भ्वय् नयेगु संस्कार दयेका माल।

थजा:गु चलन हयेफुसा झीसं आगं द्य: दँय् दसं पुजा याना च्वनागु या अर्थ दै । मखुसा व हे खतं न:गु खड्ग पुज्याना 'भौचा चिना सराद्दे याना' जुया पितृ पिनिगु नुग: ख्वयेका: च्वनागु झीसं वा: चायेके फै मखु ।

खँ थुइका दिसँ मुसुमुसु न्हिला दिसँ ।

---

(......) शिक्षा: निब्व:

थन ब्वना दिसँ -  https://www.rajshrestha2002.com.np/2020/08/blog-post_42.html