नेवा: स इन्टरनेट रेडियो

Wednesday, April 1, 2020

भाइरसबाट बच्ने आफ्नै ज्ञान के कारणले बिर्सेको?

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)
कोरोनाभाइरसको आतंक फैलिएको समयमा हाम्रा पुर्खाहरु यस्तो अवस्थामा के गर्थे भन्ने मनन गर्नु वान्छनीय देखिन्छ । क्वारेन्टाइन, आइसोलेशन, लकडाउन जस्ता शव्दहरु घरेलु शव्द जस्तै भएको अवस्थामा हाम्रा पूर्खाहरुले गरेको‍‍ अभ्यास तथा रितिथितिहरुको सान्दर्भिकता स्मरणयोग्य छ।

जहाँ जता पुगेपनि गुचमुच्च एकै ठाउँमा बस्ति बसालेर त्यहि बस्तिलाइ शहरको रुपमा विकास गर्दै शहरिया सभ्यता अँगालेर सम्पन्नता हासिल गर्ने 'नेवार'को घर-समाज आन्तरिक रुपमा भने निकै 'रुढीबादी' तथा जटील नियमहरुको गञ्जागोलमा जेलिएको मानिन्छ।
स्वतन्त्रताको आधुनिक नजरले हेर्दा बुझेर बुझ्न नसकिने त्यस्ता थुप्रै कुराहरुले हामी सबैलाइ रोमाञ्चकता होइन 'दिक्क लाग्दो' बनाएको थियो कुनै बेला। र हामी नै हो ती 'रुढीबादी परम्परा'लाइ च्यातचुत पारेर भत्काउनु पर्छ भन्ने 'उग्र क्रान्तिकारीता'मा लठ्ठिएर बुज्रुक वयस्कहरुका पुर्खौली ज्ञानमाथि धज्जी उडाउदै तिरस्कार गर्ने लठुवाहरु पनि ।
तर आधुनिक आवश्यकताहरु मनन गर्दै जाँदा हामी क्रमश: तिनै पुर्खाहरुको ज्ञानभण्डार र आनीबानी नै सहि रहेछ भन्नु पर्ने अवस्थामा घचेटिदै पुगीरहेका त छैनौं?
जस्तो कि: उदाहरणार्थ, क्वारेन्टाइन - यो शव्द अचेल कोरोनासित लड्ने महामन्त्र जस्तो भएको छ । धेरैलाइ यसको अर्थ राम्रोसित थाहा छैन । १४ दिन कतै अलग्ग राख्नु नै क्वारेन्टाइन हो भन्ठान्छन प्राय मानिस - जुन गलत बुझाइ हो ।
ल्याटिन शव्द क्वाद्रागिन्ता बाट परिणत हुँदै इटालियन शव्द बनेको क्वारान्ता को अर्थ ४० हो भने ४० दिन अरुबाट छुटाएर राख्ने (जुन एकखालको सँजाय थियो) प्रचलन क्वारेन्टाइन भयो ।
छुटाएर राख्ने वा आफै छुटिएर बस्ने चलन आइसोलेशन, सेल्फ-आइसोलेशनको प्रचलन नेवार समाजमा पहिला देखि नै छ । यसलाइ 'पुच्वनेगु' भनिन्छ ।
रोगब्याधि र आवश्यकताको प्रकार अनुसार फरक फरक 'पुच्वनेगु' प्रचलन थियो। अहिले 'पुच्वनेगु' शव्द मात्र होइन भाषा नै बिलुप्त हुने अवस्थामा पुग्दा ती प्रचलन र त्यसपछाडि लुकेको ज्ञान जम्मै नष्ट भएर जानु स्वभाविकै हो।
जस्तो कि भनिन्थ्यो -
'झारबान्ता वल कि निवा: पुच्वनेगु' - अर्थात हैजाको महामारी फैलिदा २ हप्ता आइसोलेशन ।
'त:कै वल कि प्यवा: पुच्वनेगु' - अर्थात बिफर फैलिदा ४ हप्ता आइसोलेशन
'नां काये मज्यूम्ह पुन कि खुवा: पुच्वनेगु' - अर्थात 'नाउँ थाहा नभएको, नयाँ खाले, संक्रमण भए ६ हप्ता आइसोलेशन । ६ हप्ता भनेको ४२ दिन, अर्थात ४० दिनको हाराहारी 'क्वारेन्टाइन' - यो नेवार प्रचलन पनि हो ।
अहिले विज्ञानले भन्दैछ कोरोनाभाइरस संक्रमणबाट पूर्ण मुक्तिको निमित्त ३४ दिन आइसोलेशन आवश्यक पर्छ । दिनको हिसाबले शताव्दियौं पुरानो नेवार परम्परागत ज्ञानको नजिक बिज्ञान पुगेछ भन्न मिलेको अवस्था छ ।
यसबाहेक ब्यापार वा धर्मकर्मको सिलसिलामा टाढाको यात्रा गरी फर्किए उनीहरुलाइ पनि 'निवा: पुच्वनेगु' (दुइ हप्ते आइसोलेशन)मा अनिवार्य राखेर त्यसपछि मात्र सगुन दिइ घर भित्राइने नियम थियो पहिला ।
अर्थात विविध रोग र आवश्यकताअनुसार क्वारेन्टाइन मात्र होइन अन्य थरीथरीका आइसोलेशन नेवार समाजमा विद्यमान थियो भन्ने बुझिन्छ, जुन हामीले बिर्सिएपछि भोली पश्चिमाहरुबाट फेरी सिक्ने होला ।
दैनिक रुपमा चलनचल्तिका नियमहरु पनि स्वास्थ्य चेतना प्रेरित थिए । जस्तो कि,
घरबस्तिबाहिर गइ कामबाट फर्किदा 'ल्हा: तुति सिला: दुहाँ वयेगु' अर्थात हात खुट्टा धोएर घर पस्ने नियम थियो पहिला । त्यसको लागि बस्ति छिर्ने मुलबाटोमा बस्ति नजिकै पुगेपछि 'हिति' (ढुङ्गेधारो)को ब्यवस्था थियो पहिला ।
दैनिक रुपमा बाहिर दिनभरी काम गरी फर्केर घरभित्र पसेपछि 'म्हुतु च्वला: जक न्ववायेगु' अर्थात 'मुख पानीले कुल्ला कुल्ला गरेर मात्र अरुसित बोल्ने कुराकानी गर्ने' नियम थियो पहिला । 'म्हुतु च्वलेगु' नगरेसम्म कुरा समेत नगरी हातको इशाराले कुरा गर्नु पर्ने कडा नियम थियो पहिला ।
पुनेय:गु थाय्, पुना:हैगु थाय् अर्थात संक्रमण हुने सम्भावित ठाँउहरु छ्वास, दुबात आदि पहिले नै पहिचान गरेर राखिन्थ्यो । कोहि संक्रमित भएर विरामी भए 'पुँइ हनेगु' (जसको शाव्दिक उल्था अरु कुनै पनि भाषामा छैन) गरिन्थ्यो । कपासको डल्ला डल्लाको बीचमा सिम्रिक रंग दलेर लामो सिन्कामा झून्डाइ बनाइने पुँइ ले अरु मानिसलाइ 'यो ठाँउमा भाइरस सक्रिय छ, यहाँबाट पर बस' भन्ने चेतावनी दिएको हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
बौ तयेगु (यसको पनि शाव्दिक उल्था उपलव्ध छैन) भनिने स्वास्थ्यलाभको निमित्त गर्ने प्रचलन किन गरिन्छ यसपछाडिको वैज्ञानिक कारण के के छन भन्ने रहस्यकै गर्भमा छ । यस्तै थाहा हुन नसकेको अरु स्वास्थ्यलाभका नेवार प्रचलनहरु किग: ह्वकेगु, गुँ थनेगु, पिया: छ्वयेगु, पुकेगु, आदि छन् जुन अन्य भाषामा शव्द नै छैन । ज्ञात अज्ञात किटाणु वा भाइरसहरुबाट तिनले मुक्ति कसरी दिन्छ भन्ने पनि रहस्यको गर्भ मै लुकेको छ । यस्ता प्रक्रियामा संलग्न हुनेले आफै पनि हातखुट्टा मुख सबै नवद्वार पखालेर शुद्ध भइ त्यो प्रक्रिया थालेर समाप्त भइसकेपछि फेरी नवद्वार पखालीसकेपछि मात्र अरुसित बोल्न पाइने कडा नियम विद्यमान छ । भाइरस जस्ता अदृष्य किटाणुहरुसित लापरवाहि नगर है भन्ने ज्ञानचेतनाकै कारण ती कडा नियमहरु बनेको हो ।
अलि ब्यापक प्रचलनमा रहेको र बुहार्तनको मामिलामा झञ्ञटिलो शव्द 'चिपनिप' अर्था जुठोचोखो पनि स्वास्थ्यचेतना सित सम्बन्धित नियम नै हो। चिपं थिल भन्दाखेरी जुठो भयो, अपवित्र भयो, फोहर भयो भन्ने बुझिन्छ । 'चिप भ्या: जुल' पनि भनिने अर्को खाले संक्रमण छ, जसको शाव्दिक उल्था पश्चिमा मात्र होइन नेपालकै अरु भाषाभाषिमा पनि शायद छैन होला । यस्तै 'चिपं स्वात' भन्ने फेरी फरक खाले संक्रमण पनि छ, यो पनि राम्ररी बुझ्न बुझाउन बाँकि नै छ।
मृत्युकर्म वा अशक्त विरामीलाइ सहायता गरेर फर्केपछि 'क:थियेगु' भन्ने प्रचलन छ। यो चलनमा हातखुट्टा सफा गर्नको लागि मँ/हेम्व (धानको भुस) र क: (जाँड वा रक्सि पारेर बचेको रेजिड्यू) मिसाइ त्यसले हातखुट्टा राम्रोसित माडेर धोइपखाली गर्ने चलन थियो । अचेल भने कर्मकाण्डी पारामा त्यो मिश्रणमा खुट्टाको औलामात्र चोपल्ने गरिएको छ। यो चलन पनि हात खु्ट्टामा रहन सक्ने किटाणु जिवाणु नष्ट गर्नुपर्छ भन्ने चेतनाको अवशेष नै हो ।
त्यस्तै कतिपय संस्कारहरुमा 'खौ कायेगु' चलन छ । सरसफाइ गरीसकेपछि तोरीको पिना लिएर अनुहार हात जस्ता 'एक्सपोज' हुने छालामा पिना दल्ने प्रचलनलाइ 'खौ कायेगु' भनिन्छ । तोरीको तेल तथा पिनाको यस्तो प्रयोगले भाइरसबाट कसरी बचाउँछ भनेर पहिला पनि बताइसकेको छु ।
यस्ता परम्परागत ज्ञानहरु परिष्कृत गर्दै समयसापेक्ष गर्दै लानु पर्नेमा, उल्टो झन 'रुढीबादि् भन्दै तिरस्कार गर्ने, तथा नयाँ पुस्तामाझ भाषा नष्ट भए सँगै ती ज्ञानहरु पनि नष्ट हुँदै गएको अवस्था छ । यस्तो दुखद सिलसिला कसरी अन्त्य हुने हो खै? आज आएर नेवार समाजले विकास गरेका यस्ता अनगिन्ति ज्ञानगुणका कुराहरु नेवारलाइ बुझाउनको निमित्त पनि अरु भाषाको सहारा लिन पर्ने दुखद परिस्थिति आएको छ ।
परम्परागत ज्ञान पनि भाषाबिलिन भए सँगै बिलिन भएर जाने अवस्था देखिएको छ ।

Sunday, March 29, 2020

घरपति पिन्स सिइका: तयेमा:गु खँ

डा.रोशन श्रेष्ठ

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

‘छिथाय् क्वथा बालं बिइगु ख:ला?’
‘गुलि भा: बियेगु? भा: तयेगु ख:सा क्वथा खाली याना बिइ ।’
‘गुलि ले भा:?’
‘थन चले जूगु भा: ५ द्व: ख: । ५ द्व: पुलेगु ख:ला?’

थथे भा: क्व:छिना स्वनिगलय् बालं बिइपिं घरपति त अप्व: धयाथें नेवा: त ख: । अले बालं च्वं वइपिं गैर नेवा: त । थ्व बालं बियेगु व कायेगु चलनय् यक्व विकृति त दु । विकृतिया हाग: त:धं जुजुं वना थ्व आ: छगू सामाजिक समस्या जुया वये धुंकल ।स्वनिगलय् गैर नेवा:पिन्सं नेवा:तय्‌त मयेयकिइगु मू हुनि बालं च्वनीपिन्त घरपतिपिन्सं बाँलागु ब्यवहार मयात धका नं ख: । थौं थ्व सवालय् छक्व: दुवाले ।

गुम्हस्याँ धाइ -
(१) घरपति पिन्सं पाहुना वयेके बी मखु ।
(२) बा: बियेगु लिपा लात कि घरपतिं दना हुँ धाइ ।
(३) महिना थीसात कि खापा ध्या ध्या याना घरपति धिबा फ्वँ वइ ।
(४) सफा मयात, हल्ला यात धका घरपतिं कच कच याइ ।

थजागु खँय् क्वथिइक स्वत धा:सा घरपति पिनिगु सिबे बालं च्वनीपिनि अप्व: गलति दयाच्वनी । ४ म्ह च्वनेगु धका: बालं कया लय् लय् पतिं ८म्ह १०म्ह 'पाहुना' धका तइबलय् उकिं लाइगु थप ब्ययभार क्वबिइत बालं च्वनीपिं तयार मजू । थ्व बालं च्वनीपिनिगु अनैतिकता ख: ।

अनेक त्वह तया बा: पुलेगु छन्हु निन्हु लिपा लाकेत स्वया च्वनी । धा:गु दिनय् हाले हिले म्वायेक खुरु खुरु बा: पुले ह:सा 'दना हुँ' धायेका च्वने माली मखु । थ्व नं बालं च्वनीपिनिगु हे धिबा लिपा पुलीगु बानीया हुनिं जूगु ख: । छेँया क्वथा कया च्वँसेलिं छेँज:पिन्सं थें सफा याना च्वनेगु, मेपिन्त डिस्टर्ब मयायेगु मयात कि अजागु कुबानिपाखें अन्या' जूपिन्सं हतकीगु स्वभाविक हे ख: ।

अंग्रेज भासं धापू दु - 'चीप पिपल बिहेभ चीपलि । ह्वेन यू डील विथ चीप पिपल, यू अल्सो स्टारट बिहेभिङ चीपलि अटोमेटिकल्लि ।' धायेत ला इमिसं 'चीप पिपल' धका क्वह्यंपिं मनूयात धाइ । संस्कार मस्यूपिं, खँ मथूपिं व धिबा मदुपिन्त नं चीप पिपल धका धाइ ।

वास्तवय् घरपतिपिन्सं भतिचा धिबा बा: कया बाय् मदुपिन्त बाय् ब्यूगु धर्मया ज्या ख: । अथे यात दका बालं च्वनीपिन्सं 'सुभाय्' धाये मा:गु ख: । तर थथे 'सुभाय्' धाइपिं मनू त द हे मदु धा:सां ज्यू । कचमच जुइका बालं त्व:ता:वनीपिन्सं ला 'सिइमा झ्वकनिइमा' धका सरा बिया वनी । दँ दँ तक बाँलाक्क सम्बन्ध तया बालं च्वना वनीपिं नं  बालं त्व:ता: वनेधुंका: 'म्ह फुला' धका छक्व: नाप लायेत नं गब्ले नं वइमखु । लँय् नाप ला:सा नं मखं पह: याना फस्वया वनी । घरपति जुयेगु धैगु धर्मया ज्या याना नं तिरस्कार फयेमालीगु ज्या जुयाच्वन। बालं च्वनीपिन्सं जिन्दगि दत्तले घरपति पिन्त तूस तया जुइगु जुयाच्वन ।

थ्व स्वयेबलय् सकलें बालं च्वनीपिं व घरपति पिनि दथुइ समस्या दु । थथे बालं च्वनीपिं व घरपति पिं दथुइ समस्या वइगुया मू कारण धा:सा मेगु हे दु । व मू कारण ख: - 'धिबा' । स्वनिग:या घरपति पिनिसं यानाच्वंगु त:धंगु गलति धयागु दंक बालं तयेगु ज्या ख: । यदि थिके जुइक बा:भा: तल धा:सा अन 'चीप पिपल' च्वं वइमखु, अर्थात च्वं वये फै मखु । क्वथाभा: थिके जूसा थथे तिरस्कार, हेला, अपमान, व तूसया शिकार नं जुइ माली मखु ।

अले मेगु छता खँ कने - स्वनिगलय् बालं बिया नयाच्वंपिं लखं लख नेवा:त दु । बा:या भा: नं थ: यत्थै कायेगु यानाच्वंगु दु । तर व बा: छु आधारय् कायेगु धका: सुनां हे विचा: मया: । च्वय् हे न्ह्यथने धुन कि भा: क्व:छिइ बलय ‘चले जूगु भा:’यात आधार कया च्वनि । व बाहेक मेगु छुं हे आधार मदु । गुलि जक प्वकतां बुद्धि? बालं कायेबलय बिइबलय् गुलि भा: क्व:छिइ मा: धका प्रचलित सिद्धान्त कथं  स्वत धा:सा स्वनिगलय् तस्कं तस्कं दंक बालं तया च्वंच्वन । थथे दंक बालं तयेगु वास्तवय् पुर्खाया सर्वय् मिया नयेगु अपराध थें ख: । थ्व खँ जिं छगू दसू ब्वया कने ।

यदि छिं बालं तयेगु ख:सा दकलय् न्हापा छिगु छेँया मू क्व:छिइमा: । थौं थत्थें छिगु छेँ मिइगु जूसा गुलि भा: तये? छिगु छेँया भा ५० लाख तल धा:सा । छिगु छेँ छखां बालं कायेगु भा: लच्छिया म्होति नं ५० हजार (अर्थात छेँया मू या १%) जुइमा: । थ्व ५० हजार पाखें छिगु छेँ ज्य: वनीगु खर्च दुहाँ वइ । बालं का:पिन्सं त्व:ता वने धुंका हाकनं न्हापाया थें च्वंकेत खर्च जुइगु धिबा, सरकारयात पुलेगु कर, व छिगु छेँ या लगानि ५% ब्याजं ऋण पुलेगु धिबा पुलेत गाइ । तर झीथाय् ५% ब्याजं ऋण चलेमजू । १२ निसें २०% चलेजू । आ: व नं हिसाब यात धा:सा लच्छिया बा: म्होति नं ६० हजार  (अर्थात छेँया मू या १.२%) जुइमा: । थुलिनं दंक धिबा कया बालं बियाच्वन धा:सा छि द्याना च्वन ।

यदि बालं बिइपिं स्वया बालं च्वनीपिं यक्व दत धा:सा डिमान्ड तच्व: जुइ । डिमान्ड तच्व: जुल धा:सा छिगु छेँया बा: लच्छिया ६० हजारं थहा वना ७०, ८०, ९० हजार नं जुइफु । बजारय् सेन्टरय् लानाच्वंगु छेँ, ज्या छिंगु छेँ, पार्किङ, मत, ल:, ढ:, केवल, इन्टर्नेट, सरसफाइ आदि छु छु सुविधा दु व कथं छिगु छेँ या डिमाण्ड तच्व: जुजुं वनी । अथे जुइबलय् अप्व: धया थें छिगु छेँया भा: हे ५० लाख सिबे अप्व: जुया च्वने धुंकिइगु जुया च्वये जिं धयाकथं १.२% हिसाबं जक बा: क्व:छ्यूसां छि द्याना च्वनेमाली मखु ।

थथे छेँ या भा: व छेँ या बालं बिइगु भा: क्व:छिइ धुंका: आ: छिगु छेँय् गुलि क्वथा दु निना स्वइदिसँ । देनेगु क्वथा जक निनेमा: । भुतु क्वथा, ढुकू, बाथरुम, बैठक आदि दक्वं त्व:ता दिसँ । यदि छिगु छेँय् २ गु जक देनेगु क्वथा जूसा, छिं म्होति नं ३० हजार बालं कायेमा: । देनेगु क्वथा मखु, पस: कव: वा ब्यापारीक कथं छ्यलीगु जूसा म्होति नं निदुगं भा: तयेमा: । अर्थात ६० हजार जुइमा: ।

आ: छिं हिसाब याना स्वया दिसँ । २ करोड वंगु छेँ जिं २० - २५ हजारं बालं तयात:गु खना । जब कि व घरपतिं व छेँ २ लाख ४० हजारं बा: ब्यूसा जक द्याइ मखु । थथे १०दुगं दंक बा: बिसेलिं ‘चीप पिपल’ च्वं मवइला ? १ करोड वंगु छेँ जिं ४ हजारं क्वथा क्वथा बालं तयात:गु खना । व छेँय् ६ गु क्वथा दु, स्वंगु घरपति पिं थ: हे च्वनी । छेँ छखां या बा: १ लाख २० हजार, स्वंगु क्वथाया बा: ६० हजार जुइमा:गु ख: । तर घरपति पिन्सं ४ हजार ल्याखँ १२ हजारय् क्वथा बिया तल । मद्याइगु मू सिबे ५ दुगं म्हो धिबां बालं तसेलिं ‘चीप पिपल’ बालं च्वं मवइला? का । थुलि खँ छिं थुल धा:सा स्वनिग:या घरपति पिन्त छाय् हेबाय् चबाय् याका च्वनेमा:गु जुया च्वन खनी धका यच्चुक थुया वइ ।

छगू क्वथाय् मनू ग्व:म्ह तयेगु, वा च्वनेगु धका नं घरपति पिन्सं छुं हे मस्यू । य:य:थे तइ । म्हो मनू च्वन धा:सा लय्ता इ । छम्ह त:धिम्ह मनूयात ४० स्क्वायर फूत ल्याखँ हिसाब यायेमा: । मचायात ३० स्क्वायर फूत । मचायात नं यक्व थाय् मा:  । १० फूत बाइ १० फूत या क्वता जुल धा:सा ३ म्ह (निम्ह त:धि पिं व छम्ह मचा) च्वने खनी । पाहुना वइबलय २० स्क्वायर फूत तक या हिसाबं लच्छिया ४ न्हु ५ न्हु जक पाहुना च्वने दइ । थथे याना नियम कनाबिल धा:सा पाहुना वल धका नं हाले माली मखु । मनू अप्व: च्वन धका नं हाले माली मखु । नियम छुं मदयेकुसें ब्यवहारीक लचकता क्यना छगू क्वथाय् ५म्ह ६म्ह कोचे जुया च्वंसा नं सुम्क च्वनीपि घरपति पिं नं दु । अजा:पिं घरपतिपिन्त नं अज बालं च्वनीपिन्सं ब्व:बिइतिनि, कुँ खिनितिनि, हिस्याइतिनि, हेबायचबाय् याइतिनि । गून याना नं गून मथुइगु मू हुनिं ‘चीप पिपल’ पिं ख: । इमिसं घरपतिपिन्त नं ‘चीप पिपल’ याना बियाच्वनी ।

झी नेवा: न्ह्यलुवा:पिन्सं थज्या:गु खँ स्वनीग:या नेवा:तय्‌त स्यना बी माल । नेवा: आन्दोलनं थज्यागु खँय् च्यूता तयावनेमाल धका झीसं न्ह्यलुवा:पिन्त घ्वायेमाल । दंक बालं बियाच्वनेबलय् झीगु ल्हातिइ आ: धिबा दुसां लिपा झी गरीब जुया वनी । छाय् धा:सा लिपा छेँ भिंके माल धा:सा झीके धिबा दइ मखु । झीगु छेँ झीसं मेपिन्त अथें सितिंवंगु भावं तयाच्वनागु दु । १० दुगं, ५ दुगं दंक तयाच्वनागु दु । अले झीसं धा:सा ४० तका वंगु प्यारतोल १०० तका (अझ ब्ल्यायकय् ८०० तका नं छगू जमानाय्) पुला च्वनागु दु । अले झी गरीब जुया मवंसा छु जुइ ? अले झी
नेवा:त ‘चीप पिपल’ जुया मवंसा छु जुइ?

स्वनिगलय् भुखाचं क्व:थ:गु छेँ या घरपति पिं छेँ मर्मत यायेत उखें थुखें ऋण मामां जुइमा:गु छगू मू हुनि नं थ्व हे ख: कि झीसं न्हापा यक्व हे दंक बालं बियातल । अले ‘चीप पिपल’ पिन्त अवसर चू लाकेगु आत्मघाति ज्या याना जुल ।

आ: न्ह्यलं चायेके । दंक बालं मबिये, मतये । बालं बियेगु भा: म्होति नं १.२% क्वछिये । थ:गु अबु अजु पिनि सर्वय् छात्ति दाया ‘थुलि बा: पुलेगु जूसा च्वं, मखुसा दना हुँ’ धाये ।

Thursday, March 26, 2020

भाषिक असहिष्णुता

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)
कोरोनाको बात छाडुम, आज निजि कुरा गर्न मन लाग्यो ।
फेसबुकमा नियमित जसो लेखिरहने ब्यक्तिहरुको प्राय:जसो धेरै साथी हुन्छन् । शायद म थोरै साथीहरु हुनेमध्य पर्छु होला । आज आफ्नै प्रोफाइलतिर हेर्दा सन २०१० देखि सन २०२० सम्ममा करीब ३५०० साथीहरु जम्मा भएको पाएँ । यसबीच करीब १०० जनाले अनफ्रेन्ड गरेछन् । १३ जनाले ब्लक गरेका रहेछन्।
ब्लक गर्नेहरु अधिकांश राजनीतिक विषयमा पूर्वाग्रहि मानिसहरु हुन । राजनीतिक बेथितिहरुको बिरोधमा मैले ब्यक्त गरेको विचारको ताप सहन नसक्दा उनीहरु आक्रोशित भइ ब्लक गरेर भागेको मलाइ थाहा छ। ''जस्तालाइ त्यस्तै'' रवैयाले उनीहरु हतप्रभ भएर चित्त दुखाएको होला भन्ने मेरो अनुमान छ।
तर अनफ्रेन्ड गर्नेहरुको लिस्टमा भने अधिक संख्या भाषिक-विषयमा पूर्वाग्रहि मानिसहरु देखिए । यसलाइ थप प्रष्ट पार्दैछु ।
एउटा नेवारले नेपालभाषालाइ माया गर्नु, त्यसको पक्षपोषण गर्नु उसको नैतिक दायित्त्व हो । यूनेस्कोले यसलाइ 'मर्दै गएको भाषा'को सुचिमा राखेको हुनाले यसलाइ मर्न नदिन सक्दो योगदान गर्नु पर्छ ।
तर नेपालको शिक्षा र सामाजिक मान्यतामा रहेको विकृतिको कारण अनौठो सोचाइ ब्याप्त छ। अंग्रेजले अग्रेजी भाषा प्रयोग गर्दा, चिनियाँले चिनियाभाषा प्रयोग गर्दा स्वभाविक ठानेर स्वीकार गर्ने नेपालीहरु यदि एक नेवारले नेपालभाषा प्रयोग गरेको देख्दा भने नाक खुम्च्याउँछन। यस्तो अस्वभाविक सोचाइ किन?
सरकारी मान्यताप्राप्त निकायहरुमा नेवारले नेवारको आफ्नै मौलिक नेपालभाषा प्रयोग गरे अमान्य हुने 'भाषिक विभेदयुक्त ब्यवस्था' नेपालमा लामो समय कायम रहेको हुँदा सरकारी मान्यताप्राप्त बाहेक अरु भाषाहरु 'अछुत' हेपिए झै हेपिने वातावरण बन्यो । 'अछुत' वा 'अमान्य' भाषालाइ हेयको दृष्टिले हेरिदा नेवार आफै पनि नेपालभाषाको प्रयोग गर्न हिचकिचाउने जमातमा परिणत हुँदै गयो ।
बहुभाषिय देशमा बाहुनले बाहुनभाषा, क्षेत्रीले क्षेत्रीभाषा, खसले खसभाषा, तामाङले तामाङभाषा, नेवारले नेपालभाषा, गुरुङले गुरुङभाषा, मगरले मगरभाषा - यसरी आ-आफ्नो भाषा प्रयोग गर्नु उनीहरुको नैसर्गिक अधिकार नै हो। आफ्नो मौलिक भाषा प्रयोग गर्नु भनेको त झनै राम्रो हो, त्यसो गर्दा हामी सबै खुशी हुनु पर्छ - यस्तो भावना हाम्रो समाजमा विकास हुन सकेन ।
बरु आफुले नजानेको भाषा प्रयोग गरेको देख्दा अन्तर्मनमा लुकेको हिनभावना लुकाउन अनावश्यक तर्कमा अल्झिनेहरु बढे। त्यस्ता तर्कहरुका कारण भाषा जानेका मानिसहरु समेत आफ्नो भाषामा गर्व गर्नुको सट्टा लजाउने माहौल बनीरह्यो।
त्यो दुषित माहौल चिर्नकै लागि आफ्नो सुविधानुसार नेपालभाषामा विविध जानकारीहरु, विचारहरु सकेसम्म प्रस्तूत गर्नु पर्छ। कविले कविता लेख्ने, साहित्यकारले साहित्य पस्किने, गीतकारले गीत गाउने, यस्ता सबै कदमहरु भाषासेवा हो, ताकि 'मर्न लागेको भाषा'ले थोरै भएपनि ओखतिमुलो पाओस र छिटै नमरोस भन्ने पवित्र उद्देश्य यसमा लुकेको हुन्छ ।
तर भाषासेवाको यो स्वरुप प्रति असहिष्णु मूर्खहरु यस्ता कुरा बुझ्दैनन ।''यो मान्छेले खाली नेपालभाषामा लेख्छ, पढनै झ्याउलाग्दो'' - यस्तो भन्नेहरु अधिकांश नेपालभाषा बोलेको बुझ्ने तर स्कुल कलेजमा नेपालभाषा कहिल्यै पढ्न नपाएका नेवारहरु हुन । सातसमुद्रपारीको भाषामा लेखेको पढ्दा 'झ्याउ नलाग्ने' तर तिनका आफ्नै पुर्खाले बोल्ने बुझ्ने भाषामा लेखेको पढ्दा 'झ्याउ लाग्ने' किन भएछ भनेर उनीहरु कहिल्यै पनि विचार गरेर हेर्दैनन ।
तपाइ छक्क पर्नु होला शायद, मलाइ अनफ्रेन्ड गरेका १०० मध्ये ७०-८० जना त्यस्ता नेवारहरु रहेछन् । ती अनफ्रेन्डवालाहरुसित बैचारिक मतभेद, बिबाद भएको पनि छैन, कुनै ब्यक्तिगत मनमुटाव पनि छैन। अझ एकजनाले 'खाली नेपालभाषामा लेखेर दिक्क पारेकोले गर्वसाथ अनफ्रेन्ड गरीयो' भनेर स्टाटस नै ठोकेको रहेछ। तिनलाइ मसित, मेरो बिचार र मैले पस्किने बौद्धिक खुराकसित भन्दा पनि मैले प्रयोग गरेको 'नेपालभाषा' सित बढी रोष रहेछ । कति नीच विचार!!
त्यस्ता मूर्खहरुसित मित्रता कायम रहनुभन्दा नरहनु जाति !!! पहिला प्रयोग नगरेको हतियार 'ब्लक' नै उपहार भो तिनलाइ ।
कुरा बुझौं, मुसुमुसु हाँसौ ।

Wednesday, March 11, 2020

कमर्सियल बैंकहरु कति सेवामुखी ?

राज श्रेष्ठ, पोखरा ।

कमर्सियल बैंकहरुसँगको मेरो अनुभव सँधै सुखद भने रहँदैन । केहि वर्षअघि एसआइबि बैंकको एक शाखाबाट आफ्नै एकाउन्टको स्टेटमेन्ट माग्दा प्रति पेज यति तिर्नुस् भन्दा स्वभावत म खुशी हुन सकिन। आफूले विरोध जनाएपछि भने स्टेटमेन्ट निशुल्क नै पाएँ ।

कामको सिलसिलामा बिहान १० बज्दा नबज्दै पोखरा चिप्लेढुंगा स्थित नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंकको शाखामा दाखिल हुन पुगेँ । कोरोना भाइरसको देन हुनपर्छ, भित्र पस्नअघि सुरक्षाकर्मीले हत्केलामा राखिदिएको सेनिटाइजरको थोपाबाट भाइरसमुक्त भइयो । भित्र पस्नासाथ भौतिक सुविधासम्पन्न आधुनिक र चितिक्क परेको कार्यकक्ष त्यसमाथि आधुनिक साजसज्जामा सजिएका स्मार्ट कर्मचारी, हेर्दा व्यवस्थापन पनि त्यति नै चुस्त होलान् भन्ने अनुमान गर्न गाह्रो छैन । 

तीनवटा काउन्टर मध्ये एउटा काउन्टरमा लाइनमा बस्न पुगेँ । लाइन त्यति लामो थिएन । चारजना पछिको पाँचौं म नै हुनपुगें । चेक साट्न र रकम जम्मा गर्न एउटै लाइनमा बस्नु पर्ने थियो । एउटा काउन्टर क्लियरन्सको लागि छुट्याइएको थियो । मलाई आफू भन्दा अघिकाको कामसकिन धेरै बेर लागेको अनुभव भयो । अगाडि एकजना विदेशीको शायद लामो समय लाग्ने कारोबार थियो । त्यतिकै मा त्यो काउन्टरबाट सँगैको अर्को काउन्टरमा लाइनमा लाग्न हामी लाइनमा बसेकालाई भनियो । आफू भन्दा पछाडि बसेको फूर्तिसाथ अगाडि लाइनमा बसे पछि म र मेरो अगाडि बस्ने युवती ट्वाँ पर्‍यौँ । जे होस सकेसम्म एउटै काउन्टरबाट मात्रै चेक र रकम जम्मा गर्ने  गरी सेवाग्राहीलाई सेवा पुर्‍याउने बैंकको नीतिको मारमा हामी पर्‍यौँ।

कार्यालयबाट दुई घण्टाको समय मागेर आएको मलाई भने अर्को काम पनि पार लगाउनु थियो । काठमाडौंबाट पोखरामा सरुवा भैआईपुग्दा बैंक, बजारको ठेगाना मात्र परिवर्तन भएको होइन कि बर्षको एकचोटी मात्र बुझाए पुग्ने बिमा प्रिमियम बुझाउने राष्ट्रिय विमा संस्थानको रामशाहपथस्थित ठेगाना पनि अब पोखरामा खोज्न पर्ने भयो ।उस्तै नामले झुक्याउने राष्ट्रिय बिमा कम्पनीको कार्यालयलाई गुगल म्यापमा देखाइदिंदा पृथ्वीचोकको एक चक्कर लगाएपछि बल्ल नेपाल बैंक भवनको पहिलो तल्लामा संस्थानको कार्यालय भेटियो ।

प्रिमियम बुझाउन नेपाल बैंक कै नाममा भौचर काटिएको हुँदा तल्लो तल्लामा रहेको नेपाल बैंकको कार्यालय भित्र पसेँ। कक्ष ठूलो र आधुनिक थियो । सेवाग्राही बस्न आराम कुर्सी देखि खानेपानी र एलईडि टेलिभिजन सहितको फराकिलो कक्ष भित्र भने मानिसहरु उल्लेख्य स‌ंख्यामा थिए । टोकन नं. बोलाउला भनेर पर्खी बसेका सेवाग्राही यहाँ अधीर देखिन्थे । डिस्प्लेस्क्रिन मा भर्खर २२ नं. देखाउँदै थिए आफ्नो भने ४३ नं. पालो पर्खिन पर्ने भयो । अझ थपिदैं गए ६२ नं. पुगिसक्यो तर काउन्टरमा भने उहि २२ नं. डिस्प्ले भईराखेको थियो । एउटै काउन्टर मात्र खुला गरिएपछि पालो पर्खने सेवाग्राहीहरु हतासमा देखिन्थे । कहिले आफ्नो पालो आउने हो ठेगान थिएन । देखाउनका लागि त चारवटा काउन्टर थिए । 

गम खाँदै हेर्दा त आजको दिउँसो १ बज्दा पनि पालो आउला जस्तो लागेन । यतिकै मा दुईजना वृद्धवृद्धाको जोडी काउन्टर तिर लागे । उनीहरुलाई पनि टोकन लिन लगाइएपछि मेरो अघिल्तिरको कुर्सीमा आफ्नो पालो पर्खन लागे ।मानिसहरु थपिने क्रम जारी थियो । म भने अधीर भै सकेको थिएँ । 

अघिल्तिर गएर खचाञ्जीलाई अनुरोध गरेँ - "भीड बढी रहेको छ , एउटा काउन्टरबाट मात्र सेवा प्रवाहित हुँदा अति नै सकस भयो ।त्यसमाथि वृद्धहरु समेत छन् ।एउटा अर्को काउन्टर पनि खोल्न पाए छिटो पालो आउने र सेवाग्राहीलाई सुविधा हुने थियो ।"
"स्टाफ कम छ त्यसैले प्रबन्धकज्यूलाई नै भन्नु होला ।"
जवाफमा यस्तो पाएपछि म प्रबन्धक भेट्न पुगेँ । फेरि जवाफ उस्तै आयो ।
"स्टाफ कम छ । विदामा छ । दुईवटा काउन्टर त खुलै छ नि ।"
"ए हो र ।"
तर एउटा काउन्टर त सुनचाँदी धितोको लागि रहेछ । अर्थात चेक साट्न जाने र रकम जम्मा गर्न जानेहरुलाई एउटै ड्याङमा कोचिएर राखिएको पो रहेछ ।
"म्याडम, एउटा चेक साट्न वा केहि रकम जम्मा गर्न तपाईंको शाखामा दिनभर कुर्न न त मसँग समय छ, न कुनै रुचि नै ।"

टोकन त्यहिं च्याति म निस्केँ । बिमा कार्यालयमा विस्तार लाएँ । त्यतिञ्जेल सम्ममा मेरो आफ्नै कार्यालयबाट फोन आइसकेको थियो ।

यो समस्या सेवा लिन कमर्सियल बैंक पुग्ने हरेक व्यक्तिको भोगाई हो । नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंक र नेपाल बैंक लिमिटेड त प्रतिनिधि बैंक मात्र हुन् । केहि अघि एसबिआई बैंक न्यूरोडमा कामविशेषले जाँदा यति धेरै भीड थिए कि मानौं कुनै बजार हो । अझ त्यहिं प्रति पेज स्टेटमेन्टको शुल्क तिर्नु पर्ने बैंकहरुको नीति देख्दा त उदेक लागेर आउँछ ।

चारवटा काउन्टर देखाउन कै लागि अनि एउटै काउन्टरमा सबै सेवाग्राहीलाई झोस्ने बैंक कसरी सेवामुखी हुन सक्ला ?

Wednesday, March 4, 2020

जे भने पनि एउटा देश बन्यो (रविन्द्र मिश्रलाई जवाफ - पृथ्वी नारायण शाह नभएका भए भन्नेहरुका लागि)

जे भने पनि एउटा देश बन्यो (रविन्द्र मिश्रलाई जवाफ - पृथ्वी नारायण शाह नभएका भए भन्नेहरुका लागि)
(ईतिहास उत्खनन)

फेसबुक चाहर्दै थिएँ । आफूलाई बैकल्पिक शक्ति भनिन रुचाउने पार्टीका नेता, पत्रकारिताबाट राजनीति तर्फ बामे सर्दै गरेका एक महाशय समाचार शैलीमा भट्याउँदै थिए । सिन्धुलीगढीमा अंग्रेजलाई नहराएको भए ? मुसलमान सेनालाई नहराएको भए ?

भाषण सुन्दै रनक्क हुने । एन्टी विचारहरु दगुरादगुर तछाडमछाड गर्दै टाउका तिर दगुरे । (रुसी लेखक मिखाइल लर्मोन्टोभको लेखन शैली)

एकछिन गम खाएँ । सोच्न थालें । विद्यालयीय शिक्षामा नयाँ शिक्षा लागू भैसकेपछि नेपाली भाषाको पाठ्यपुस्तक "महेन्द्रमाला" पढेर हुर्केका अधबैसें पुस्ताका नेताहरुबाट आउने विचारहरु यस्तै यस्तै हुँदा हुन् । एक भाषा एक भेषको निरंकुश तन्त्रमा हुर्किनुको दृष्टिभ्रम हुनुपर्छ ईतिहासमा नालायक कहलिएका प्रतापसिंह, रणबहादुर, राजेन्द्र, सुरेन्द्र जस्ता राजाहरुलाई पनि उनीहरुले गरेका राज्यविस्तार र समाज सुधारका सानातिना कार्यलाई पनि महान भन्दै गुणगान गर्न यो पुस्ता पछि पर्दैनन् । (भोटसँगको युद्ध) । यिनीहरु राजा महेन्द्रलाई चाहि आधुनिक नेपालको जग बसाल्ने राजा भन्न अलि हिचकिचाउँदो रहेछन् जबकि पृथ्वीनारायण शाहलाई देवत्वकरण गर्ने र उनलाई एकताको प्रतिक मान्ने राष्ट्रवादको उदय चाहिं राजा महेन्द्र कै शासनकालमा भएको थियो ।

So what सिन्धुलीगढीमा अंग्रेजलाई नहराएको भए ? मुसलमान सेनालाई नहराएको भए ? यस्ता हाइपोथेटिकल तर्क राख्छन् यी बुद्धिजिवीहरु । खै के सोच्छन् यी महाशयहरु ? के सम्पूर्ण भारत, अफगानिस्तान, पाकिस्तान, बंगलादेश, बर्मा, थाइलैण्ड, मलेशिया, सिंगापुर लगायत आधा भूगोलका शासक अंग्रेजले गोर्खालीहरुसँग हारेका हुन् ? के मध्यकालीन भारतका सम्पूर्ण भूभाग कब्जा गर्ने मुसलमान मुगलहरु हारेका हुन् ? उनीहरुले नचाहेका मात्र हुन् ।

प्रमाण चाहियो ? सन् १८१५ को सुगौली सन्धी जुन सन्धीले एकतिहाइ भूमि गुमाएर आधुनिक नेपालको सिमाना तय गर्यो ।

अर्को प्रमाण पनि चाहियो ? भारतमा मुसलमानहरुको हुकुमत रहुञ्जेल नेपाल उनीहरुको भय‌कर आक्रमणबाट बच्न सकेका छैनन् । बंगालका सुल्तान समशुद्दिन इलियासको हमलाबाट भगवान पशुपतिनाथ तीन टुक्रा भएका थिए । स्वयम्भू चैत्य तहसनहस भएका थिए । पृथ्वी नारायण शाहको शासनकाल सम्म आइपुग्दा भने भारतमै मुगल साम्राज्य कमजोर भैसकेको थियो। दिल्ली सल्तनतबाट अन्तिम मुगल सम्राट बहादुरशाह जफरलाई अंग्रेजहरुले बर्माको रंगुनमा निर्वासनमा पठाइसकेका थिए । त्यसैले मुसलमानहरुको भयंकर हमला लिच्छवीकाल र मल्लकालमा जस्तो पृथ्वीनारायण शाह र त्यसपछिका उनका वंशजहरुको शासनकालमा हुन सकेन । गोरखाली सेनाले अल्लाउद्दीन खिलजी, समशुद्दिन इलियास वा गयासुद्दीन तुगलक जस्ता मुसलमान शासकका सेनाहरुसँग कहिल्यै भिड्नु परेको थिएन । त्यसैले भारतबाट उखेलिने क्रममा रहेका मुसलमानहरुलाई हराएँ भनेर घमण्ड नगरे हुन्छ । अंग्रेजहरुले मुसलमान मुगलहरुलाई परास्त गरेर मात्र नत्र पृथ्वीनारायणका वंशजहरुको पनि तिरहुत सिमरौनगढ राजा हरिसिंह देवकै जस्तै नियति हुने थियो ।

फेरि अर्को प्रमाण । चिनिया सेना नुवाकोट वेत्रावतीसम्म आइपुग्दा नवजात राजा गिर्वाणयुद्धलाई रातारात मकवानपुर पुर्याइएका थिए ।

यदि लिएकै भए पनि कस्तो हुन्थ्यो होला ?

एउटा हाइपोथेटिकल प्रश्न । नेपालले गुमाएका भूभागमा बस्ने नेपाली मूलका जनतालाई सोधौं । उनीहरुलाई मतदान दिने अधिकार दिऔं । चयन गर्न लगाऔ । ग्रेटर नेपाल कि भारत ।

जसरी सदियौं देखि नेपाल नेपाल नै रहे । गोपालवंशी, किरातकाल, लिच्छवीकाल, मल्लकाल र शाहकाल । शासकहरु आए गए । भूभाग घट्छन् बढ्छन् ।

नेपाल नेपाल नै रहन्छ । जसरी आसाम आसाम नै दार्जिलिङ दार्जिलिङ नै र गढवाल गढवाल नै रहे । तिब्बत तिब्बत नै रहे । काठमाडौं काठमाडौै नै जनकपुर जनकपुर नै रहन्छ । जसरी बम्बे मुम्बइ र कलकत्ता कोलकाता नै रहे ।

खोक्रो राष्ट्रवादले भोको पेट भर्दैन ।

नेपाली अभाषीहरुका लागि हिन्दी कुन चाँहि पराइ भाषा भो र । नेपाली, हिन्दी वा अंग्रेजी । के फरक पर्छ र ?
शासक बदलिंदैमा भाग्य बदलिंदैन । दोस्रो दर्जाका नागरिक हुनु नै छ भने शासक जो सुकै आओस् के फरक पर्छ र ?

सगरमाथा र लुम्बिनी जहाँ रहे पनि तिनको महत्व घट्दैन । मानसरोवर तिब्बतमा छ । कैलाशपर्वत तिब्बतमा छ । ति आस्थाका धरोहरहरु विश्वमा जहाँ रहुन के फरक पर्छ र ? बुद्ध नेपालमा जन्मिउन वा भारतमा के फरक पर्छ र ? दलाई लामाले एक ठाउँमा भनेका थिए । तिम्रो भनेर अधिकार जताउँदैमा संधै तिम्रै भई रहन्न । ति सारा मानवजातीका हुन् । घमण्ड नगरे हुन्छ ।

आजको नेपालको वास्तविक अनुहार हो यो ।

यहाँ कसैलाई अपमान गर्न खोजिएको नठानियोस् । हाइपोथेटिकल प्रश्नको हाइपोथेटिकल जवाफ मात्रै हो ।

नेपालको एकीकरण कि गोर्खा राज्यको विस्तार (डा. बाल गोपाल श्रेष्ठको फेसबुक पेजबाट साभार)


इतिहास नपढी गोयबल्स शैलीमा पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको "एकिकरण" गरे भनेर घाँटी फाट्ने गरी चिच्याई हिँडे पनि प्रामाणिक इतिहासले यसलाई सावित गर्ने कुनै आधार कतै छैन ।


पृथ्वीनारायण शाहले "एकिकरण" शब्दको उच्चारण गरेको समेत कतै छैन । गोरखालीहरुको मकसद् गोर्खा राज्य विस्तार बाहेक केहि थिएन । पछिसम्म पनि गोर्खा शब्द मै उनीहरु गौरव गरी हिड्थे ।


उदाहरणको निम्ति गणतन्न्र आउनु भन्दा अगाडि पंचायतकालीन नेपालको राष्ट्रगान "श्रीमान गम्भीर"लाई लिन सकिन्छ जुन राष्ट्रगान गोर्खे महाराजधिराजको स्तुतिगान र प्रशस्ति बाहेक केही थिएन ।


सन् १९६७ मा राजा महेन्द्रको शासनकालमा आएर मात्र यस राष्ट्रगानमा "श्रीमान् गम्भीर गोरखाली" को ठाउँमा "श्रीमान् गम्भीर नेपाली" बनाइएको थियो । "हामी गोरखाली भाइ साराले" वाक्याशंलाई "हामी नेपाली साराले" मा फेरिएको थियो ।


यो राष्ट्रगानको दाेस्राे परिच्छेदको एक हरफ यस्तो पनि थियो— "राखौं कमान, भारी वीरताले, नेपालमाथी सधैं नाथको, श्री होस् ठूलो हामी गोरखालीको ।" याे हरफले नेपालमाथि गोरखालीहरुको प्रभुत्व र हैकम जमाउने अहंकार प्रस्तै रुपमा बोलेकाे छ । पछि यस गानबाट दाेस्राे परिच्छेद पूरै हटाएर गाउने गरिएकाे थियाे । (हेर्नुस फोटो)

जे भने पनि एउटा देश बन्यो । यही देशमा जन्मियौं पनि अब यहिँ मर्नु नै छ ।

कवि दास निल: को एउटा कविता प्रस्तुत गर्ने अनुमति चाहन्छु ।

एउटा नयाँ देश
कवि दास निलः

हो, मेरो जिजुले तिम्रो जिजुसँग

आफ्नो भूगोल हारेकै हो

हारेको त भूगोल मात्रै थियो

तर मेरो जिजुहहरुको घर लुटियो

संस्कृतिलाई निचोर्यो

भाषालाई खुम्च्याईयो

यहाँ सम्म कि
शताब्दिऔं दास बनाईयो

साना सना लगापात थियो

ठुलो चाक्लो बनाईदियो

पराक्रमी भनुं या तानाशाह

जे नाम दिए पनि

एउटा देश बन्यो

समय फेरि सकेको छ

घर आंगन, खेतबारी

बनपाखा, जंगल

हिमाल, पहाड, मैदान

खोलानाला, झरना, ताल

न तिम्रो, न मेरो

अब, हाम्रो भो
हो, हाम्रो नै हुनु पर्छ

तिमी तिम्रो जिजुको

जीतको उन्माद छोड

म मेरो जिजुको

हारको कुण्ठा छोडुँला

एउटा नयां संसार बनाऔं

जहाँ मेरो,

संस्कृति ननिचोरियोस्
भाषा नखुम्चियोस्
धर्म कुण्ठित नहोस्
न तिम्रै मात्र, न मेरै मात्र
अब,
ती सब हाम्रो भन्न सकुँ
मन भित्रै बाट
हाम्रै भन्न सकौं ।।