नेवा: स इन्टरनेट रेडियो

The Status of the radio is


Note: Please Click the play button to listen if the status is Live
Refresh the page if live and player is not responding.

Wednesday, October 16, 2019

तिथिया अलमल व न्हूदँ !

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

साभार कथं 
https://heritagewalker.wordpress.com

(यस वर्षको तिहार मनाउने सन्दर्भमा लक्ष्मीपुजा, म्हपुजा, नेपाल सम्बत् न्हूँद, किजापुजाको तिथि विवादलाई लिएर डा.रोशन श्रेष्ठले नेपाल भाषामा लेख्नु भएको यस लेखको सारांश । डा.रोशन श्रेष्ठ संयुक्त राज्य अमेरिकामा कार्यरत एक वैज्ञानिक हुनुहुन्छ ।– ब्लगर)

नेपाल सम्बत् र नेवाः समाजमा जात्रापर्वहरु मनाउन सूर्योदयको बेला जुन तिथि परेको छ त्यहि तिथि त्यो दिनभरको लागि निर्धारण गरिन्छ । सूर्योदयको आधारमा लिइने यो तिथि निर्धारण व्यावहारिकताको आधारमा सजिलो पनि छ । औंसी, प्रतिपदा र तृतिया (सोमबार, मंगलबार र बुधवार) तीन दिन क्रमशः तिहार मनाउने सजिलो उपाय पनि हो ।

तर ज्योतिष पण्डितहरुले भने तिहारमा लक्ष्मीपुजा सोमबार गर्नु शास्त्रसम्मत नभएको जिकिर गर्दै शास्त्र निर्देश अनुसार लक्ष्मीपुजा औंसीको रात गर्नु पर्ने हुँदा तिहार पर्व आइतबार, सोमबार, मंगलवार क्रमश मनाउनु पर्ने तर्क गर्दछन । मुख्य विवादको विषय यो नै हो । तर व्यावहारिकताको आधारमा यो तर्क अत्यन्त अमान्य छ । यसलाई थप स्पष्ट पार्न स्वनिगः अर्थात काठमाडौं उपत्यकामा सूर्योदय र सूर्यास्तमा तिथि गणनालाई हेर्नु पर्ने हुन्छ ।

औंसी (२८ अक्टोबर) सोमबार

सूर्योदय बिहान ६ः१२ः३५ सूर्यास्त बेलुका ५ः२२ः०१ तिथि अन्त बिहान ९ः२३ः२२

प्रतिपदा (२९ अक्टोबर) मंगलबार

सूर्योदय बिहान ६ः१३ः१५ सूर्यास्त बेलुका ५ः२१ः१३ तिथि अन्त साँझ ६ः२८ः०९

द्वितिया (३० अक्टोबर)

तिथि अन्त विहान ४ः०२ः४५ (तूत तिथि)

तृतिया (३० अक्टोबर) बुधबार

सूर्योदय विहान ६ः१३ः५५ सूर्यास्त बेलुका ५ः२०ः२५ तिथिअन्त २ः१६ः२२ (३१ अक्टुबर)

"नेपाल सम्बत व नेवा:समाजं जात्रा नख: चख: न्यायेकेत लुनिभा:यात आधार कया: न्हिच्छिया तिथि क्व:छिइगु ख:। थ्व हिसाब अ:पु । आमै पारु व तृतिया (सोमबार मंगलबार बुधबार) झ्व:लिक स्वन्ति यायेगु अ:पुगु लँपु नं ख: ।

तर जोशी पण्डित पिन्सं धा:सा स्वन्तिया लक्ष्मीपुजा या कालगणना शास्त्रसम्मत मजूगु जिकिर यासें शास्त्र निर्देश कथं लक्ष्मीपुजा चह्रे कुन्हु हे यायेमा:गु जुया स्वन्ति नख: हनेत आइतबार-सोमबार-मंगलबार यायेमा:गु तर्क खनेदत । मुख्य विवाद थ्व हे जुल । "

तिथि अलमल जुया नेवा:त हे निथि जुया स्वन्ति नख: गबले हनेगु धका विवाद जुइवं झीसं लिस: बिया -

आसे आसे आसे, ल्वायेमते ... जिं नं थ्व बारे छकूचा धाये ....

भारतीय बिक्रम सम्बत या गते गिते जिं तीफ्याये मस: । १०, ११, १२, १३ गते धका हाला:जूगु छु ख: जिं मथुल । नेपाल सम्बतया न्हूदँ न्यायेकेत नं व हे भारतीय बिक्रम सम्बत या ब: कया: जुइगु ख:सा भारतीय सम्बत यात नेपाल सम्बतं गथे पलिस्था याइ? थ्व आत्मघाति पह: हिसि मन्त ।

ची हाकलं धायेगु जूसा थथे ख:

आमै सोमबा: लक्ष्मीपुजा,

पारु मंगलवा: म्हपुजा,

(दुतिया तूत जुल),

त्रितिया बुधवा: किजापुजा

थथे यायेगु पाय्‌छि तायेका ।

ता:हाक: कारण ब्वने मय:सा थुलि हे खँ स्यूसा गा: ।

कारण सिइके य:सा क्वय् बुलुहुँ ब्वना दिसँ ।

जोतिष गणनाय् सूर्य गणित व द्रिक गणित निताजि नां जा:। द्रिक गणित ल्याखँ नेपा:देय् या केन्द्र स्वनिग:, अर्थात अक्षांश २७.७१ उत्तर, देशांतर ८५.३२ पूर्व तया तिथि गणना यायेबलय् पाय्‌छि तिथि थथे दु (थ्व ल्या: नेपा:या पञ्चाङ्ग समितिं पिथनीगु नाप भतीचा ज्व: मलायेफु, तर थ्व ल्या: थन बियागु अक्षांश देशान्तर पाय्‌छि जूगु थासं लुनिभा: स्वयेगु ख:सा पाय्‌छि जुइ मा:)

आमै (२८ अक्टुबर)सोमबार

लुनिभा: ६:१२:३५; बिनिभा: ५:२२:०१ (ब); तिथिअन्त ९:२३:२२;

पारु (२९ अक्टुबर) मंगलबार

लुनिभा: ६:१३:१५; बिनिभा: ५:२१:१३ (ब); तिथिअन्त ६:२८:०९;

दुतिया तिथिअन्त ४:०२:४५ (३० अक्टुबर) (तूत तिथि)

तृतिया (३० अक्टुबर) बुधबार

लुनिभा: ६:१३:५५; बिनिभा: ५:२०:२५ (ब); तिथिअन्त २:१६:२२ (३१ अक्टुबर);

नेपाल सम्बत व नेवा:समाजं जात्रा नख: चख: न्यायेकेत लुनिभा:यात आधार कया: न्हिच्छिया तिथि क्व:छिइगु ख:। थ्व हिसाब अ:पु । आमै पारु व तृतिया (सोमबार मंगलबार बुधबार) झ्व:लिक स्वन्ति यायेगु अ:पुगु लँपु नं ख: ।

तर जोशी पण्डित पिन्सं धा:सा स्वन्तिया लक्ष्मीपुजा या कालगणना शास्त्रसम्मत मजूगु जिकिर यासें शास्त्र निर्देश कथं लक्ष्मीपुजा चह्रे कुन्हु हे यायेमा:गु जुया स्वन्ति नख: हनेत आइतबार-सोमबार-मंगलबार यायेमा:गु तर्क खनेदत । मुख्य विवाद थ्व हे जुल ।

फलित जोतिषशास्त्रं धाइ कि पुजा कर्मफल या नितिं शास्त्र निर्देश हाचां गायेमज्यू । तर शास्त्र या खँ हे ल्वाक:बुक: जुल धा:सा छु जुइ ले? व खँ शास्त्रय् स्पष्ट मदु ।

कृति चिन्ता मणी, भविष्य पुराण, निर्णय सिन्धु, धर्म सिन्धु थी थी शास्त्रया बारे स्यूपिन्सं धाइ कि शास्त्र कथं लक्ष्मीपुजा यायेगु उत्तम ई धयागु आमै कुन्हु प्रदोष कालय् ख:। थ्व हे आधार कया सोमबार आमै या तिथिगणित अन्त सुथय् ९:२३ बजे हे जुइगु जूगुलिं छन्हु न्ह्य: च:ह्रे कुन्हु बहनिइ या ई धयागु हे आमैया प्रदोषकाल ख: धका: धासें लक्ष्मी पुजा आइतबार यायेमा:गु ब्याख्या याना दिल । थ्व ब्याख्या पाय्‌छि मतायेका ।

प्रदोषकाल धयागु दिनांगकाल सौर्यमान कथं क्व:छिइ । छगू सौर्यदिनांग दुने प्रातकाल, संगवकाल, मध्यान्हकाल, अपरान्हकाल, सायान्हकाल, प्रदोषकाल, निषितकाल, अरुणोदयकाल धका ८ गू काल परिभाषित दु । पाय्‌छि प्रदोषकाल धयागु बिनिभा:निसें २ घौ लिपा तक जक ख: धा:सा, कर्मविधि पुजा आराधना या नितिं बिनिभा:या २ घौ न्ह्य:या सायान्हकाल निसें प्रदोषकालया पुजाविधि न्ह्याकुसां नं दोष मदु । अथे हे पुजाविधि त:हाक: जुइगु जुल धा:सा प्रदोषकालया पुजा निषितकाल तक न्ह्याकुसा नं दोष मदु । अथे जुया यक्व धैथें जोशितसें प्रदोष पुजा धयागु विनिभा:निसें निषितकाल तक ख: धका: धाइ । तर वास्तविक प्रदोषकाल धयागु बिनिभा:निसें २ घौ दुने या ई जक ख:।

अले थ्व प्रदोषकाल परिभाषित याइगु बिनिभा: धयागु: लुनिभा:या तिथिसं लूगु निभा: बिइबलय् जक मान्य जुइ । थ्व हिसाबं आमै तिथिगणितं सोमबार ९:२३ बजे हे क्वचायेधुंकुसां नं आमै या बिनिभा: धयागु सोमबार बहनिइ ५:२२:०१ या निभा: ख:, अले आमैया प्रदोषकाल नं व हे बिनिभा:लिपाया २ घौ ई जुल । तिथिगणितं व ई पारु जुयाच्वंसा नं दिनांगया प्रदोषकाल या सम्बन्ध तिथिगणित लिसे मखुसें विनिभा:लिसे जुइगुलिं याना सोमबा:या प्रदोषकाल हे आमैया प्रदोषकाल जुइ ।

छन्हु न्ह्य: चह्रेया लुनिभा:नाप स्वानाच्वंगु बिनिभा:या प्रदोषकाल तिथिगणितय् आमै दुने ला:सां नं वइत आमैया प्रदोषकाल धायेगु पाय्‌छि मजू । च्वय् हे धायेधुन कि दिनांगकाल ८ ताजि दक्वं निभा:या चक्र कथं क्व:छिइ । तर तिथिगणित निभा:या चक्र कथं क्व:छिइगु मखु । अथे जुया छन्हु न्ह्य:या प्रदोषकाल यात छन्हु लिपा या लुनिभा: नाप जबर्जस्ति स्वाकेगु ज्या शास्त्र सम्मत मजुल ।
सौर्यदिनांग काल गणना व तिथि गणनाया अन्तर्य थथे गोलमाल याना प्रचार मजुइमा:गु ख:। थुलिइ खँ ध्वाथुल धा:सा पारु कुन्हु हे न्हूदँ हनेत व म्हपुजा यायेत छुं हे पंग: मदु । गणित जोतिषशास्त्र कथं थन छुं हे गोलमाल खनेमदु ।

पाय्‌छि ख: मखु, छिकपिन्सं नं विचा: याना दिसँ ।

Thursday, June 20, 2019

कुन किसानको समस्या? करोडपति कि सर्वहारा?

कुन किसानको समस्या? करोडपति कि सर्वहारा?

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

हामीमाथी अधिकार, हक र न्यायको सवालमा झूठ थोपरिएको छ । किसानको समस्याको कुरा गर्दा सर्वहारा किसानको हवाला दिइन्छ, तर सर्वहारा किसानको लागि लक्षित सुविधाहरुले करोडपति किसान पोस्ने काम भइरहेको छ ।

जस्तो कि, किसान पिडित छ भनिन्छ, तर हेर्ने नै हो भने कतिपय किसानहरु मद्यम वर्गीय ब्यापारी भन्दा बिसौं गुणा धनसम्पत्ती थुपारेर मालिक बनेर बसेका छन् । यस्ता करोडपति किसानहरुको चंगुल र कुडाकर्महरु सतहमा आउनु जरुरी छ।

यदि त्यसो होइन भने, लौ त किसान मजदूर ब्यपारी लगायत सबै जनताहरुको सम्पत्ति विवरण सबै संकलन गरेर हेरौं त। क-कसले कति सम्पत्ति पुर्खौलीबाट आर्जन गरे? कति सम्पत्ति स्वास्नीको दाइजो बाट ल्याए? कसले कति सम्पत्ति आफै आर्जन गरे? क-कसले गुथिको जग्गा, दाजुभाइको जग्गा, सार्वजनिक जग्गा हडपेर धनी बने? क-कसले जग्गा किनबेच गर्दै नाफा हसुर्दै धनी बने? त्यसरी २०सौं पल्ट बेचेका क-कसका जग्गा वास्तवमा पुर्खौली जग्गा थियो वा गुथि जग्गा थियो? क-कसले आर्जन गरेका कति सम्पत्ति बैध स्रोतबाट आर्जन गरे? क-कस्ले कति सम्पत्ति आर्जन गरेवापत सरकारी कोषमा कर दाखिला गरे? यो सबै पारदर्शी लगत मा राखौं । यति गर्ने हो भने यो देशमा जाली फटाहाहरु सबै एक एक उदांगिने छ । भ्रष्टाचारी र तिनका मतियारहरु नांगिने छ ।
सम्पत्तीवाला तथाकथित किसानहरुको किस्सा सुन्ने हो? हामीले देखेका छौं - उनीहरुका घर बंगाला कस्ता छन् ।धनी किसानका अचेल दुइवटा घर हुनु त सामान्य जस्तै मानिन्छ । ३, ४, ५ वटा घर बनाएका किसानहरु छन्, जो एउटामा आफु बस्छन् बाँकि सबै बाहालमा दिएर अर्थोपार्जन गर्छन । घरबहालमा दिएर आम्दानी गर्ने घरधनी करोडपतिहरु किसान नै हो त?

कतिपय तथाकथित किसानहरु आफ्नो जग्गामा खेतीकिसानी गर्दैनन । उनीहरुको जग्गा निजी कारखाना, फ्याक्ट्री, गोदाम, इटा भट्टा, गिटी कारखाना, बालुवा कारखाना, ब्लक कारखाना, इत्यादि ब्यवसायलाइ लिजमा दिइराखेका छन । के यसरी लीज भाडा आम्दानी गर्ने जग्गाधनीहरु किसान नै हो त?
फ्याक्ट्री र इटा भट्टा जस्तो वातावरण प्रदुषक ब्यवसायलाइ जग्गा लिजमा दिएका कारण अति भयंकर क्षति भएको छ । ती जग्गाको उर्बर मलिलो अर्गानीक भिटामिन यूक्त माटो ‘टपसोइल’ सबै नष्ट भएको छ । जुन टपसोइल माटोमा हज्जारौं वर्ष तिनका पुर्खाले रगत पसिना सिंचेको थियो । पुर्खाको तिनै रगत पसिना आहारा खान पाएका सुक्ष्म जीवहरुको जीवनचक्र चलेको थियो, तिनै सुक्ष्म जीवले त्यो माटो मलिलो र उत्पादनशील बनाएको थियो । त्यस्तो अति गुणस्तरीय माटो निकालेर इट्टा बनाएर पोलेर खाने पापकर्म हो कि होइन? त्यो जग्गा अब किसानी काम नै गर्न नसकिने भएपछि आत्मघाती काम भयो कि भएन? यस्तो आत्मघाति पाप गर्ने जग्गाधनीलाइ किसान भन्न मिल्छ? कृषि उत्पादकत्त्व अत्याधिक रहेको माटोमा कतिपय कारखाना र फ्याक्ट्रीहरुले केमिकलहरु पोखाएर ध्वस्त पारेका छन् । त्यसरी फ्याक्ट्री राख्न दिएर १ रोपनी खेतमा ३ टन बाली फल्ने सुवर्ण माटोमा आज घाँस पनि उम्रन नसक्ने बनाउने ध्वंसक महापापी जग्गाधनीहरुलाइ किसान भन्न मिल्छ?

यसरी दुरुपयोग भएको जग्गाहरुको स्रोत खोज्दै जानुस त, अधिकांश जग्गा गुथिको जग्गा भेटिने छ । अधिकांश पापी जग्गाधनीहरु मोही किसान भेटिने छ । केहि केहि निजी किसान पनि भेटिने छ । सबैजसो यी किसानहरु गलत सुचना र सामाजिक दवाबका शिकार भएका छन् । तर आफुबाट के गलती भएको छ भन्ने चेतना अझै पलाएको छैन ।

गुथिको जग्गा आफै कमाएर खाउ, त्यसको बालीबाट निश्चित भाग गुथिलाइ बुझाउ भनेर किसानलाइ भोगचलन गर्ने पुर्खौली हक दिएको हो । यसै हकलाइ मोहियानी हक भनी गलत ब्याख्या र कुनियतपूर्ण नियम ल्याएर गुथिका अल्याख रोपनी जग्गाहरु नाश गरीएको छ । कतिपय धनी किसानले गुथिको जग्गा आफै खेतिकिसानी गर्नुको सट्टा अर्कै कोहि निमुखा सर्वहारा किसान खोजेर तिनीहरुलाइ खेतीबाली गराइराखेको छ । जब कि यदि उसले जग्गा कमाउन सक्दैन भने गुथियारलाइ फिर्ता दिएर अर्को कुनै किसानलाइ जग्गा कमाउने सुविधा दिनु पर्ने हो । तर पुर्खौली हक देखाएर धनी किसानहरु आफुले किसानीकाम गर्न नसकेपनि सर्वहारा किसानको निमित्त जग्गा उपलव्ध गराउन तयार छैनन । यस्तो चिन्तनलाइ शोषक चिन्तन मान्ने कि किसान चिन्तन मान्ने?
सर्वहारा किसानलाइ खेत कमाउन दिएका धनी किसानले सर्वहारा किसानबाट उठाएको बालीको आधा पनि गुथिलाइ बुझाउँदैन । खेती नै नगरी किसान बनेर कागजीरुपमा आफै मोही बनीरहने, बाली बुझाउने, तर जग्गा निमुखा सर्वहारा किसानलाइ कमाउन दिएर बीचमा बसेर नाफा खाने 'दलाल किसान' हरुलाइ किसान भन्न मिल्छ?

खेतमा पसिना बगाएर खेति किसान गरेर साँच्चिकैको किसान बनेकाहरुको पीडामा हामी संवेदनशील हुने हो । तर यस्ता किसानहरु निकै थोरै छन । खेतमा पसिना बगाउने किसानको लागि अहिलेको ब्यवस्था अनुसार 'उब्जेको अन्नअनाजमा १ तिहाइ बुझाउने' ब्यवस्था छ । यो ब्यवस्थाले यदि न्याय गर्दैन भने त्यसको समाधान खोज्न सकिन्छ । अहिले २ बाली अनाज, धान १ बाली, गहुँ १ बाली मानिन्छ, जस मध्ये, गहुँको बाली बुझाउनु पर्दैन । धानको बाली पनि १ तिहाइ बाली मात्र गुथियारलाइ बुझाए पुग्छ । जब कि पुरानो ब्यवस्थामा दुबै बालीमा २ तिहाइ बाली गुथियारलाइ बुझाउनु पर्थ्यो । यस हिसाबले गुथियारले पाउने बाली पहिलाको दाँजोमा ६ भागको ५ भाग कटौति भइसकेको छ । अर्थात पसिना बगाउने किसानको पक्षमा क्रान्तिकारी सुधार भइसकेको अवस्था छ, अझै सुधार गर्न आवश्यक भए त्यसको निमित्त खुल्ला छलफल हुनु पर्छ ।

जग्गाको उत्पादकत्त्व, श्रमको मुल्य, र अन्नअनाजको बजारी भाउ को बैज्ञानिक निर्धारण गर्न सकिन्छ । खेतीमा हुने खर्च, मेहनत, लगानी सबै कट्टा गरी उत्पादनबाट हुने खुद आम्दानी कति छ, त्यसको आँकलन गर्न सकिन्छ । त्यो खुद आम्दानी गुथियार र पसिना बगाउने किसान बीच आधा आधा बाँडिनु पर्छ । तर अहिले त्यसरी हिसाब भएको छैन, हचुवाको भरमा वर्षको एकपल्ट धानबाली एकतिहाइ दिने भनिएको छ ।

हामीले देखेका छौं, गुथियारहरुले उठाउने १ तिहाइ धान बालीमा प्राय: किसानहरुले चलाखी गर्छन् । मलको समस्या, सिचाइको समस्या, हुरिबतासको समस्या, पानी नपरेको समस्या आदि अनेको समस्या तेर्साएर 'यसपाली त उत्पादन नै भएन हजुर' भन्दै उत्पादन लुकाउने देखि लिएर भित्र चामल पोटिलो नरहेको 'दक्षा-वा' भनीने कमसल धान अत्याधिक मिसिएको धान बुझाउने गरेको अनुभव ब्यापक छ । यस्तो हैरानीबाट कायल भएर कतिपय गुथियारले 'धान सान दिनु पर्दैन, तिम्रो इच्छाले जति दिने हो पैसा नै देउ' समेत भन्न परेको अवस्था हामीले यथेष्ट देखेका छौं । हचुवा नियम भएपछि यस्तो विकृती फैलिनु स्वभाविकै हो।

गुथिजग्गामा यस्ता विविध समस्याहरु भएतापनि गुथियारहरुले 'हामीलाइ बाली दिएको न्यायोचित भएन' भनेर संगठित आवाज उठाएको कतै सुनिएको छैन । गुथिजग्गाबाट आउने आम्दानी घटेको कारण गुथिकर्ममा आफ्नै निजि रकम सामाजिक कार्यमा खर्च गर्न गुथियारहरु बाध्य भएका छन् भने उल्टै समाजमा उनीहरुलाइ 'अर्काको श्रम चुस्ने, पसिना चुस्ने, शोषक'को रुपमा चित्रित गरेर मानसिक दवाबमा राखिएको छ । गुथियारहरुमाथि भएको यो अन्यायको हिसाब खोजिएको छैन । किन कि गुथियारहरु आयातित सिद्धान्तको वकालत गर्ने लफ्फावाजहरुबाट आतंकित छन् ।

गुथि जग्गा ओगटेर बसेका अधिकांश धनी किसानका सन्तानहरु अचेल बिदेशमा छन् । उनीहरु मोहीभाग बापत पाउने आधा जग्गा यथाशिग्र निजि बनाएर बेचबिखन गरेर बिदेशमा रहेका सन्तानका गोजी भर्ने प्रपञ्चमा रहेको बुझ्न सकिन्छ । स्वदेशमै सन्तान भएका धनी किसानहरु पनि मोहियानी हकबाट जग्गा छुटाएर उनीहरुको बेपार ब्यवसाय बढोत्तरी गर्ने मनशाय रहेको बुझ्न सकिन्छ । भन्न त उनीहरु भन्छन्, हामी पुर्खा देखि गरीआएको जग्गा हामीले नै कमाउने हो । ठिकै छ, त्यसरी कमाउने भए समस्या रहेन । तर त्यसरी कमाउनको लागि आधा जग्गा मोहियानी हक छुटाएर लालपुर्जा बनाउनु पर्ने चाहि किन? बुझाउनु पर्ने बालीमा भयंकर छुट भइ नै सकेको छ, अनि खेतिकिसानीमा आधुनिकता भित्राएर उत्पादकत्त्व बढाएर समृद्ध किसान बन्नुको साटो जग्गा लिजमा दिएर, मोहियानी हक लिइ भू-माफियालाइ जग्गा बेचेर, गुथियारहरुलाइ दानविकरण गरेर गुथिको आम्दानी स्रोत मासेर हिड्नु परेको किन?

करोडपति किसानहरुले ‘हामीले नै कमाउने’ भनेर भनेतापनि तिनीहरु हिलोमाटोमा खेलेर सक्रिय किसानी जीवन बिताउनेछन् भनी विश्वास गर्न गाहारो छ । मध्यमवर्गीय किसानहरुले भने आफ्नो ब्यवसाय पेशालाइ निरन्तर राख्दै खेती किसानी पनि निरन्तरता दिइरहेका छन । मध्यमवर्गीय किसानले झै कमसेकम बर्षको २ बाली आफै खेतमा मेहनत गरे पनि ‘लौ ठिकै छ’ मान्न मिल्छ । तर पनि गुथिजग्गालाइ रैकर बनाएर गुथिको स्रोत सुकाउने काम भने बन्द हुनु पर्छ । यसरी करोडपति किसानलाइ पारदर्शी बन्न बनाउन र जवाफदेहिताको आव्हान गरे त्यसलाइ 'सामन्ती विचार' ‘शोषक चिन्तन’ इत्यादि बेतुकका आरोप प्रत्यारोप गरेर काम छैन । करोडपति किसानहरुले सर्वहारा किसानको नकाव लगाएर अधिकारको कुरामात्र गरेर हुँदैन । सर्वहारा किसानको निमित्त छुट्टै न्यायोचित उपाय खोजीनु जायज हुने छ ।

कुरा बुझौं मुसुमुसु हाँसौ ।

Tuesday, June 18, 2019

गुथिजग्गा नासिएको पीडा

गुथिजग्गा नासिएको पीडा

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

म्वह पिमकायेगु, द्वह मस्यंकेगु' (मोहर ननिकाल्ने, हजार नबिगार्ने) जस्ता कठोर आर्थिक अनुशासनमा बसेर खाइ नखाइ बचत गरी राखेको श्री सम्पत्तिहरु धर्मको नाउँमा बोरा बोरा असर्फि दान दिएर हाम्रा पुर्खाहरुले मन्दिर, देवल, सत्तल, पाटी, पौवा, पोखरी आदि सबै बनाएका थिए, तिनको मर्मतसंभार गर्न गुथिमा आम्दानीको लागि जग्गा राखेर छाडेका थिए । ऐतिहासिक प्रमाण हाजिर छ यो दावि पुष्टी गर्नको लागि ।

त्यसरी हजारौं वर्ष चलेको परम्परा जब देखि महेन्द्रले बेची खाने बाटो बनाउन मोहियानी हक दिलाए, तब देखि नाश हुँदै गए । बाजे पुस्ताले २५ रोपनी गुथिको जग्गा कमाउनु हुन्थ्यो । बुबाहरु पढालिखा बनेर जागीर खान थाले, बन्दब्यपार गर्न थाले, खेतमा पसिना बगाउन मन लाग्न छोड्यो । त्यसैले खेतमा काम गर्न काभ्रे, सिन्धु, दोलखा तिरबाट आएका तामाङ र अरु जातका मान्छेहरु काममा लगाउनु भयो । पसिना त बुबापुस्ताहरुले भन्दा बढी ती तामाङहरुले पो बगाए । ती तामाङहरु जो पाटीमा सुत्थे, सस्तो ज्यालामा काम गर्थे, दुइ छाक खान दिएको दंग पर्दै साहुबा भन्दै बुबापुस्ताहरुको जयजयकार गर्थे - ती श्रमजीवि तामाङहरुमाथी शोषण गर्ने सामन्त को हो? के उनीहरुले बगाएको पसिनाको मोहियानी हक नखोज्ने?

श्रम गर्ने वा पसिना बगाउनेकै हक लाग्ने हो भने घरको मालिक नोकर हुनु पर्छ भन्ने तर्क पनि आएको छ । हो नि, बिहान देखी बेलुकासम्म सम्पूर्ण घरायसी काममा श्रम गर्ने, कम तलब थाप्ने, शोषणको शिकार बनेका नोकर हरु महान श्रमिक हुन कि हैनन? महान श्रमिकहरुको हक अधिकारको वकालत गर्ने राजनैतिक विचारधाराले ती श्रमिक नोकरहरुको मोहियानी हक खोजेर घरको मालीकत्व उसैलाइ दिनु पर्ने नीति वकालत गर्ने कि नगर्ने? यदि त्यो कुरा जायज छैन है भनेर बिमति जनाए घरमालिकको पक्ष लिनेहरु सामन्ती हो भनी आरोप लगाउन मिल्ने कि नमिल्ने? श्रमिक नोकरहरु संगठित भइ घरमाथि अधिकार कायम गर्नको लागि गृहयुद्ध गर्ने योजना भए त्यसको समाधान कसरी खोज्ने?

जग्गाको भाउ बढेको छ, बढेको भाउको फाइदा उठाइ गुथिजग्गा रैकर बनाएर बुबा पुस्ताहरुले बेचेका छन । त्यो पैसाले घरको तल्ला थपेका छन्, छोराछोरी बिदेश पठाएका छन्, पसल खोलेका छन्, ब्यवसाय गरेका छन्, भोजभतेर गरेका छन्, अनेक खर्च गरेका छन्। जग्गाको यो ब्यापक दुरुपयोगलाइ ‘मद्वँ मखंपिन्सं जाकिद्वँ खन कि थथे हे जुइ’ अर्थात ‘भुसको थुप्रो नदेखेकाले चामलको थुप्रो देखेपछि दुरुपयोग हुने नै भो’ भनेर टिप्पणी गरेक हामीले सुनेकै कुरा हो । तपाइ भन्नुस त, कति प्रतिशत बुबापुस्ता छन् होला जसले गुथिजग्गा रैकर बनाए पछि पनि किसान नै बनी कृषिपेशामा दत्तचित्त भएर जग्गाको भू-उपयोग गरेका छन? १० जनामा १ जना पनि छैन होला । अधिकांशले या त बेचेका छन् या त आफै घर बनाएर बहालमा राखेका छन् । मालपोत, नापिनक्सा र गुथिसंस्थानको मिसिलहरु साक्षी छ।

अब त बुबापुस्तासित ३ रोपनी जति मात्रै जग्गा बाकि छ, जुन उसका ६ सन्तानहरुमा अंशबण्डा पछि आधारोपनी भाग लाग्न आउँनेछ र मोहियानी हक कायम गरेर हरेक सन्तान ४ आना रैकर जग्गाको मालिक बन्नेवाला छ । यो उदाहरणले देखाएको छ, २५ रोपनी बाजेको पालाको गुथिको जग्गा 'मोहियानी हक' को चपेटामा कसरी मासिएर गएको छ । लगभग सबै जसो मोहियानी हक लिने परिवारको साझा उदाहरण उस्तै उस्तै छ । परिवार संरचना अनुसार यदि एक्ला सन्तान भए गुथिको जग्गा मोहयानी हक दावि गर्न लायक जग्गा ३-४ रोपनी देखि ७-८ रोपनी जग्गा बाँकि होला, नत्र अधिकांश हकवालाको भागमा १ रोपनी जग्गा पनि बाँकि छैन अचेल । यस्तो विराट जग्गा विनाश भएको अवस्थामा अब पहिला पहिला २५ रोपनी जग्गाको आम्दानीले चलेको गुथि कसले आएर चलाइदिन्छ? कुन आम्दानीको स्रोतले चल्छ? गुथि विधेयक राम्रो छ भन्नेहरु कसैले बताइदेओस न। गुथिको जग्गा वास्तवमा अहिलेको पुस्ताले मोहियानी हक मागेर बेचेर खान सकोस भनेर २००० वर्ष अगाडि देखि साँचेर राखेको जग्गा होइन। अहिलेको पुस्ताले पुर्खाको नासो बेचेर खायो, तर अब ३ पुस्ता पछि तिम्रा सन्तानले के बेचेर खाने नि? पुस्तौं पुस्ताको लागि कमाइ खानु पर्ने जग्गा त तिमीले मोहियानी हक जताएर आफै सर्वेसर्वा बनी बेचेर खाइसक्यो, तिम्रा भावि पुस्ताले के अब तिम्रो लास चिहानबाट उधिनेर बेचेर खाने? तिम्रो लाश त जलाउँछ पो, तेसो भए अब तिम्रा शाखासन्तानले बेचेर खान पाओस भनी क्रिस्तानी पाराले तिम्रो लाश गाड्ने परम्परा थाल्ने? बुबा पुस्ताले जागिर खाएर, बन्दब्यपार गरेर कमाएको पैसाले ८-१० आना देखि २-३ रोपनी जग्गा किनेर राखेको छ । त्यो जग्गाको भाउ बढेको कारण आफु धनी र सफल भएको भ्रम छ । महँगो जग्गा किनेर राख्दैमा त्यसले फुल पार्ने होइन, त्यो जग्गामा पसिना बगाउन इच्छा र जाँगर छैन अचेल । त्यसैले जग्गा बाँझो छ । तर कुनै किसानलाइ 'लौ गरिखाओस' भनी कमाउन दिए मोहियानी हक दिनु पर्ने डर छ, त्यसैले जग्गा बाँझो नै छ । वरीपरी घरहरु बनेका छन् ती घरहरुको फोहर फाल्ने सार्वजनिक फोहर संकलनको रुपमा बुबापुस्ताहरुले रगतपसिना एक गरी कमाएको जग्गा दुरुपयोग भएको छ । लौ भन्नुस, मोहियानी हक लाइ अब कसरी बुझ्ने? यसरी जग्गाको उत्पादकत्त्व खेर फाल्ने घातक कुबुद्धिको स्रोत के हो, को हो? त्यहि क्रान्तिकारी भनाउँदा आयातित सिद्धान्तले बुद्धि भ्रष्ट पारेकोले यस्तो अवस्था आएको हो कि होइन?

जग्गाको निरन्तर आम्दानी मुल्य त त्यसको उत्पादकत्व मात्रै हो । जग्गाले फुल पार्दैन । पोहोर ६ लाखमा किनेको यसपाली १२ लाख भाउ आयो, भनेर नाफा भयो भनेर जग्गा बेच्दा फाइदा भएको देखिएला, तर बेचेपछि जग्गा त सिद्धियो । अर्थात भाउ बढेर हुने फाइदा एकपल्टको लागि मात्रै न हो । यो १२ लाखले अर्को जग्गा किनौला र पछि फाइदा गरेर बेचौंला भन्ने भए अर्को बर्ष उस्तै गरी भाउ बढेर २४ लाख भाउ पुग्छ भन्ने ग्यारेन्टी कसले दिन सक्छ? जग्गाको भाउ घटबढ हुने तरंगमा चढेर छोटो समयमा आर्थिक उन्नति गर्न सकिएला, तर त्यो टिकाउ हुँदैन । गुथि जस्तो पुस्तौं पुस्ता चलाउनु पर्न संरचनाको निमित्त बजार भाउ अनुसार घटबढ हुने अर्थस्रोत उपयोगी हुँदैन । त्यसको निमित्त ननासिने अक्षयस्रोत नै हुनु पर्दछ, र जग्गाको संरक्षण गर्नै पर्छ । स्मरण रहोस, गुथिको जग्गा रैकर गरेर बेचविखन गरेर धेरैले धेरै पैसा कमाएको छ । जब कि गुथिको जग्गामा हक लाग्ने भनेको त्यो जग्गाबाट उत्पादन हुने अन्नअनाजमा मात्रै हो, त्यो जग्गाको माटोमा हक लाग्ने होइन, त्यो जग्गाको अस्तित्त्वमा हक लाग्ने होइन । जब यस्तो चेतना फैलियो, त्यसपछि गुथि संस्थान नै खारेज गर्ने प्रपञ्च रचेको हो । गुथि संस्थान सित हालसम्म कति लाख रोपनी जग्गा गुथिबाट लुटेर निजि सम्पत्ति बनायो भन्ने ठुलो परिणाममा रेकर्ड सुरक्षित छ। त्यो रेकर्ड ध्वस्त पार्न सके 'खाएको सबै पचाइएला' भन्ने सोच छ। हामीसित अब बिकल्पहीन अवस्था छ - या त गुथिको जग्गा कायम गरी बेचबिखन गरीएको जग्गाहरु फिर्ता लिने, या त गुथिको परम्परा र संस्कृतिहरु सबै परित्याग गरेर फाल्दिने । अहिलेको आन्दोलित मनस्थिति बचेखुचेको स्रोतलाइ थप क्षय हुन नदिन रोक्ने प्रयास मात्र हो । क्षय भइसकेको गुथि जग्गालाइ कसरी बचाउने, कसरी फिर्ता ल्याउने र गुथिकै अक्षय सम्पत्तिको रुपमा जगेर्ना कसरी गर्ने, यो मुद्दाप्रति विचार गर्न थालिएकै छैन । जुन थालिनु आवश्यक छ ।

यसै प्रसंगमा एक कविता सुगन्धराज राजकर्णिकार ज्युको तर्फबाट (सपनामा उहाँले पितृबाट पाउनु भएको संदेश नेपालभाषा बाट अनुदित)

आफ्नो कूल पुर्खाको किर्ति, राखीछाडेको गुथि
आफु एक्लैमात्र दासी खोसी खाएछु
पञ्चमहापापको भागिदार भइ मरेछु
नर्कबास मा परेछु

हे नेवार वुवा, दाजु, भाइ हो
हे मेरा जिवित छोरा नाती पनाती हो
तिम्रो उद्दार गर्नको निमित्त संदेश हो
नर्कबाट नै पठाएको संदेश हो
फेरी आफै रौरव नर्कको दुख मुक्त हुने हो भने
सन्तानलाइ पुजाआजाको नाटक छोड् भन्नू
जग्गा पैसाको लोभ लालच छोड् भन्नू
जुन जुन गुथि थियो पहिला फेरी चलाउनू
पुर्खाको इज्जत र किर्ति सुवास ब्युँताउनू
नर्कबास भइ कष्ट हामी खाइ रहेका
तिम्रा प्यारा लोभी लालची पुर्खा
हामीलाइ मुक्त गर्ने सुवर्ण अवसर आयो
गाइजात्रा भजन गाएर हुँदैन
उपाकु सतविज छरेर हुँदैन
श्राद्ध तर्पण चढाएर हुँदैन
वैतरीणी गौदान गरेर हुँदैन
तिनले हाम्रो पापको भार कम हुँदैन
दान दक्षिणा सबै छाडीदेउ अब
तिनीहरु केहि पनि हामीकहाँ पुग्दैन
आत्मा भट्किएको छ

तिम्रो वरीपरी घुमिरहेको छ
हामी तिम्रा मृत पितृ हो
सपनामा आएर पनि भन्न सक्दिन
हे मेरा जिवित छोरा नाती पनाती हो
तिम्रो उद्दार गर्नको निमित्त संदेश हो
नर्कबाट नै पठाएको संदेश हो
फेरी आफै रौरव नर्कको दुख मुक्त हुने हो भने
सन्तानलाइ पुजाआजाको नाटक छोड् भन्नू
जग्गा पैसाको लोभ लालच छोड् भन्नू
जुन जुन गुथि थियो पहिला फेरी चलाउनू
पुर्खाको इज्जत र किर्ति सुवास ब्युँताउनू
यदि यसो नगरे
यमराजले बुहारी छोरी ज्वाँइ छोरा भन्दैन
लुटेर साँचेको सम्पत्ति भन्दैन
कार बंगला र आकाश छुने घर भन्दैन
पोका पोका सुनका गहना भन्दैन
ती कुनै कुराहरु भोग गर्नै नपाइ
"मुजरिम हाजिर हो.." भनेर
"हुनहुना रे हुन्हुना ... हुन्हुना रे हुन्हुना ..." गर्दै
तिमीलाइ पनि ल्याउने छ
म सितै राख्न
यो नर्कवासमा

Sunday, June 16, 2019

किसानलाइ मोहियानी हक चाहियो भनेको के हो?

किसानलाइ मोहियानी हक चाहियो भनेको के हो?
(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

१ - गुथिको जग्गाको उत्पादनबाट त:सिंभाग नबुझाउने भनेको? यसो हो भने गुथिको जग्गाको आम्दानी १००% मेरो हो भनेर दाबि गरेको भयो । डेरावालाले घरबाहाल नतिरी बस्न पाउनु पर्यो भनेर दाबि गरे जस्तो ।

२ - गुथिको जग्गाको उत्पादनबाट त:सिंभाग ५०% मात्रै बुझाउने भनेको? यसो हो भने समस्या रहेन । ५०-५० बाँड्ने कि, ६०-४० बाँड्ने कि, व्यवहारिक छलफलबाट टुङ्गोमा पुग्न सकिन्छ ।
३ - गुथिजग्गाको उत्पादन होइन, मोहियानी हक भनेको जग्गा नै किसानको नाउँमा नामसारी चाहियो, लालपुर्जा निकाल्न पाउनु पर्यो भनेको हो? लालपुर्जा नै चाहेको चाहि किन? बेचेर खान? बहालमा दिन? आफै घर बनाउन? - यदि बेच्ने, बहालमा दिने, घर बनाउने - गर्ने हो भने त्यो जग्गामा खेति नहुने भयो - अर्थात किसानलाइ किसान पेशा नगराउने तिकडम भयो । किसानलाइ मर्का पर्यो, मोहियानी हक चाहियो भन्नेले किसानलाइ किसानी पेशाबाट नै बिमुख बनाउने उपाय किन खोजेको? यो त फटाहा काम पो भयो ।
४ - ल मानौं, मोहियानी हक अनुसार आधि जग्गा किसानकै नाउँमा लालपुर्जा निकाले पछि किसानको गुथिप्रति दायित्त्व के हुने? त्यसपछि बाँकि आधि जग्गा के गर्ने? गुथियारले बाँडेर लिने? गुथियार आफैले किसानी पेशा अँगालेर उत्पादन गर्ने? अथवा फेरी अर्को किसान खोजेर उसलाइ उत्पादन गर्न दिने? त्यसरी उत्पादन गर्न दिएको नयाँ किसानलाइ पनि केहि वर्षपछि मोहियानी हक आधि दिलाउनु पर्ने होला, अनि त्यसरी आधा आधा जग्गा मोहयानी हक बाँड्दै जाँदा गुथिको जग्गा केहि समयपछि समाप्त यसै हुने भयो । मोहियानी हक मागेर त्यसरी गुथि नै नाश गर्न खोजेको हो कि होइन ? गुथिको दिर्घकालीन आम्दानीको बाटो चाहि के हुने त मोहियानी हक भन्दै जग्गा बाँड्दै गरेपछि? पुर्खाले गुथिमा जग्गा राखेर छोडेको त्यसरी बाँडेर बेचेर खाउ भनेर हो?
५ - जग्गाको स्वामित्त्व किसानको कायम गर्न मोहियानी हक चाहिएको भए ५०% जग्गा मात्र किन १००% नै जग्गा किसानको नाउँमा लालपुर्जा बनाइदिए पनि हुन्छ, तर एक शर्तमा । त्यो जग्गाबाट हुने आम्दानीको ५०% गुथिलाइ निरन्तर बुझाउनु पर्ने, बहालमा देउ, किसानी काम गर, पसल चलाउ, जे सुकै गर, तर त्यो जग्गाको ४ किल्लाभित्रबाट हुने आम्दानीको ५०% गुथीलाइ बुझाउने र आगामी २०० वर्ष त्यो जग्गा बेचबिखन गर्न नपाउने - यो शर्त मान्न तयार भए १००% जग्गा किसानको नाउँमा लालपुर्जा बनाइ दिदा हुन्छ । यस्तो खालको हकलाइ मोहियानी हक मान्न किसानहरु तयार छ?

Saturday, June 15, 2019

गुथि सामन्ती अवशेष हो कि समृद्धिको चावि?

गुथि सामन्ती अवशेष हो कि समृद्धिको चावि?

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)


आत्मिय भाइ तथा मित्र रविन्द्र सुवालले बताए

"ईतिहास कोत्लदा सामन्तीहरुले आफ्नो वा किसान स्वयंमले कमाई आएको जग्गा जमिन मोहि किसानले नपाओस भनि गुठिमा दर्ज गर्ने गरेको ... ।"

यसमाथि छोटो टिप्पणी गरें

"यो विचार तथ्य नभइ गुथि जग्गा निजि स्वामित्त्वमा लिएर बेचेर बेचाएर खान पल्केकाहरुले फैलाएको भ्रम हो - त्यो पहिला स्पष्ट हुनु पर्छ।"

तर गुथिलाइ पुरातन सामन्ती व्यवस्थाको अवशेषको रुपमा दुष्प्रचार गरी यसको समूल नष्ट गर्न खोजेको आशय सरकारका प्रवक्ता कै मुखबाट सुने पछि भने तिनका टाट पल्टेको वैचारीक धरातल सित विस्मित हुनुको विकल्प बाँकि रहेन । धत् कस्ता कस्ता नालायकहरु देशमा रजाँइ गरीरहेछन् त ।

भ्रमको आधार:

गुथि कस्तो संस्था हो? के गर्छ गुथिले? कसरी चल्छ? कसरी चलाउँछ? यी कुराहरु शासकले मतलब नै राखेको रैनछ । गुथि संस्थान देखि गुथि सम्बन्धित नियम विनियमहरु हेर्नोस, अधिकांश ती सबै जग्गा सित मात्रै जोडिएको छ । भुमिब्यवस्थाको सवालमा बाहेक अन्यत्र गुथिको जिकिर गरेको भेट्टाउन मुश्किल छ ।

जस्तो कि गुथि संस्थानको दस्तावेजमा भनिएको छ - 'गुथिले जात्रा चलाउँछ'। तर त्यो गलत जानकारी हो । सहि जानकारी त 'जात्रा चलाउन गुथि राखिएको छ' पो हो त। के यी दुइबीच फरक छैन र? जब विगत ५५ वर्ष देखि गुथिको आधिकारीक निकाय मानिएको संस्थाको आधारभुत मान्यता नै गलत छ, अनि गुथिबारे भ्रम हुँदैन त?

त्यसबाहेक आयातित विचारधाराहरुको लेपनमा गुथि संरचनालाइ जबरजस्ती सामन्ती र पुराना अवशेषको रुपमा एकांगी विश्लेषण थोपरिएको छ। गुथि के हो के होइन भनेर सैद्धान्तिक बहस भएको छैन । शोषक र शोषित, नाफा र नोक्सान, जस्ता साँघुरा आधुनिक दायरामा यो विषय अट्दैन । तैपनि जबर्जस्ति यिनै थोत्रा दायराको घेराभित्रै समेटेर बुझ्न खोज्दा गुथिबारे भ्रम हुनु स्वभाविकै भयो ।

इतिहास र वर्तमान:

गुथिको इतिहास अनवरत २००० वर्ष हाराहारीको छ । नेवार सभ्यताको मूल चुरो नै गुथि हो । अरु समुदायमा पनि आक्कलझुक्कल भेटिने गरेको गुथि, नेवार समुदायबाट प्रेरित हो भन्ने हाम्रो दाबि छ। नेवार जीवनपद्धतिको जिउँदो संस्कृति र अभिन्न अंग बनेको गुथि यति ब्यापक छ कि, आधुनिक कालमा अमेरिका, क्यानडा, बेलायत, अस्ट्रेलिया, यूरोप, जापान, कोरीया, मध्यपूर्व आदि क्षेत्रमा पुगेका नेवारहरु पनि गुथि अंगिकार गरीरहेका छन्। हामीले भर्खरै केहि समयअघि हाम्रो गुथिको दशौं बर्षगाँठ मनायौ, भने हाम्रै शहरमा ३ दशक भन्दा पुराना नेवार गुथि अनवरत सञ्चालित छ ।

गुथिका प्रकारहरु:

प्राय: मानिसहरु गुथिलाइ धार्मिक, सामाजिक, निजि भनी वर्गीकरण गर्छन । तर यतिले गुथिका प्रकारहरुलाइ न्याय गर्दैन । धेरै धेरै प्रकारका गुथिहरु छन् जसको संचालन तालिका र तौरतरिकाहरु फरक फरक छन । जस्तो कि

१ - निजि पारिवारीक गुथि (दाजुकिजापिं, थ:थितिपिं, फुकि खल:, आचा:गुथि, बरे गुथि, कसा:गुथि, न्ह्ययस:सायमिगुथि),

२ - द्य:गुथि (गनेद्य:, महाद्य:, नारांद्य:, लाखे, दागिं),

३ - जात्रा गुथि (कुमारी, बुँगद्य:, विस्का:, मतया:, सम्यक, पंजरां, ),

४ - पुजा गुथि (देपुजा गुथि, भिंद्य:पुजा गुथि, श्रीपञ्चमी गुथि, धलं गुथि, पंजरां गुथि),

५ - सना:गुथि, सी गुथि (सदगत यायेगु),

६ - भाइगुथि (सुख दुख या खबर थ:थितिपिन्त न्यंकेगु, छैज्याय् ग्वहालि यायेगु),

७ - सेवागुथि (ल:गुथि, साख:ति गुथि, चिकं गुथि, मिं गुथि, ईलचं गुथि, बौमत, हिउमत, अगिंमथ)

८ - कृषिगुथि (लै पिइगु, वापुसा, पुवा:चा, ध:चायेकेगु तिइगु, ध: ल्हायेगु)

९ - इन्फ्रास्ट्रक्चर मर्मतसंभार यायेगु गुथि (फल्चा, बल्चा, गा:हिति, पुखू, ध:, चुक, तुँ, देग:, चिभा:, ताँम, ताँपु, लँ, दबू, गुथि, दिप, बहा:, चुक, ननि, ज:धुं, ल्वँहहिति, सत:)

१० - नेचुरल रिसोर्सेस म्यानेजमेन्ट यायेगु गुथि (गुँ, दोफो, खुसि, खुचा, ख्य:, दिगुख्य:)

११ - पेशागत गुथि (धुँसि गुथि, सिज: गुथि, हाकुचा गुथि, काँय् गुथि, सा:गुथि, मूल्ह्वं गुथि, क:मिगुथि, ज्यापुगुथि, साय्‌मिगुथि)

१२ - वर्गीय गुथि (ल्यायम्ह गुथि, मिसागुथि, अजिगुथि)

१३ - कचा गुथि (त:धंगु गुथि या हाकनं ची ची धंगु कचा गुथि गथेकि द्य:छायेगु गुथि, भाजिजु गुथि, जुसिनाजु गुथि, च्वयेके गुथि)

१४ - तिथिगुथि (एकादशी गुथि, च:ह्रे गुथि, पुन्हि गुथि)

१५ - लहरबहर गुथि (नास:गुथि, गुँभ्वय् गुथि,)

यसरी धेरै धेरै प्रकारका गुथिहरु अस्तित्वमा छन् र ती अनवरत संचालन भइरहेका पनि छन ।

गुथि र जीवनचक्र:

नेवार जीवनचक्रको लगभग सम्पूर्ण कर्तव्य र दायित्त्वहरु गुथि परम्पराकै वरीपरी घुमेको हुन्छ । गुथिकै कारण उनीहरुको जीवन सरल सहज र सरस हुन्छ । अनगिन्ति प्रकारका गुथिहरुले नेवारसमाजलाइ समुहमा जिउन सिकाउँछ । यस अर्थमा भन्ने हो आधुनिक जमानामा खुलेका सहकारी अथवा क्लब अथवा समुह (आमा समुह, बचत समुह) जस्तै हो ।

गुथिले नै नेवारलाइ एकापसमा बहस विवाद गर्न सिकाउँछ, नियम विनियम पालन गर्न सिकाउँछ, नियम पालन भए नभएको सरोकार राख्न सिकाउँछ, बिमतिहरु निर्धक्क अभिब्यक्त गर्न सिकाउँछ, यसकारण गुथि अधिकांशको लागि बहस झगडाको स्रोत पनि हो ।

गुथि र झगडा:

गुथिमा झगडा धेरै हुन्छ भन्ने सामाजिक मान्यता नै छ, जसलाइ यूवा पुस्ता उत्तिसारो मन पराउँदैनन । गुथिको भोज पालो अनुसार धेरै वर्ष अन्तरालमा एकपटक आप्नो घरमा हुन्छ, तर त्यो घमासान झगडाको थलो बनेको देखेर गुथि प्रति नकारात्मक सोच्छन । गुथि परित्याग गर्नेहरु अधिकांशले गुथिमा हुने झगडाका कारण आफ्नो विकर्षण बढेको कुरा बताउँछन् । तर गुथिको झगडामा सामेल हुनेले धेरै कुराहरु सिकीरहेका पनि हुन्छन् जुन आधुनिक शिक्षापद्धतिले सिकाउनै सक्दैन । करुणा, तर्क, बचावट र सम्झौताका अल्याख पहलुहरु गुथिले सिकाउने हुनाले गुथिमा लागेर हुर्केका यूवाहरु अरुको दाँजोमा सुशील, सुसंस्कृत र सफल हुने गरेको देखिन्छ ।

गुथिका स्रोतहरु: के किसानको जग्गा लुटेर गुथिमा राखेको हो?

गुथिका गतिविधिहरु गर्नको लागि आर्थिक स्रोत मुख्यत: गुथियारहरुको दान नै हो । यसरी दान गरेर कार्यसम्पादन गर्न सँधै सम्भव नहुने हुनाले अक्षयकोषको रुपमा भुमि नै गुथिमातहत राख्ने र उक्त भुमिको आम्दानीबाट आर्थिक स्रोत जुटाउने ब्यवस्था गरियो । धार्मिक, सामाजिक, सामुहिक कामको लागि चाहिने खर्चको जोहो गर्न जग्गा तथा गरगहना दान दिने दातालुहरुको उदारता नै गुथिको आर्थिक स्रोत हो । कृषिप्रधान अर्थतन्त्र हुँदाताका भुमि नै अक्षय सम्पत्ति हुनाले गुथिलाइ भुमिदान दिइ गुथिको काम निर्वाध संचालन गर्नु सबभन्दा उत्तम उपाय थियो ।

बाध्यतावश करकापमा कसैको पनि जग्गा गुथिमा दर्ज गरेको इतिहास छैन । धर्मको नाउँमा मानिसहरु स्वेच्छाले जग्गा नमासियोस भनी गुथिमा दर्ज गरेको इतिहास पाइन्छ ।थुप्रै अभिलेखहरु जग्गा गुथिमा दर्ज गरी आयस्ता सुरक्षित गरेको प्रमाण पाइन्छ ।

राणा शाहहरुले किसानको जग्गा जबरजस्ति धम्काएर सस्तो दाममा किने झै, सर्वस्व हरणको अभियोगमा लुटे झै, कुनै पनि गुथिले किसानको इच्छा बिपरीत जग्गा खोसेर गुथिमा दर्ज गरेको भन्ने कुरा इतिहासमा कतै स्थापित छैन । जतिपनि गुथिको जग्गा छ, पूर्खाले धर्म र लोक कल्याणको निमित्त स्वेच्छाले राखेको हो ।

राजनीतिक उथलपुथलको क्रममा जितेका पक्षले हारेका पक्षका श्रीसम्पत्ति लुट्ने चलन थियो । यस्तो अवस्थामा यदि जित्ने पक्षमा धार्मिक आस्था प्रवल भए हार्ने पक्षले आफ्ना श्रीसम्पत्तिहरु गुथिको नाउँमा दाखिला गरेर खोसुवा वा लूटबाट सुरक्षित राख्न सक्थे। कतिपय गुथिहरुले त्यसरी पनि जग्गा आर्जन गरेको छ। अधिकांश जग्गाहरु यसरी गुथिमा राखेको, र गुथिको जग्गा खोसेर लिए पाप लाग्छ भन्ने विश्वास दह्रो हुनाले मल्लकालमा जग्गाको लागि एकापसमा लडाइ हुन नै बन्द भयो । गुथिमा जग्गा राख्नु त्यसबेला स्वत:स्फुर्त शान्तिको लागि योगदान थियो ।

कुनै ठूला मन्दिर तथा निर्माण कार्य गर्न परे तात्कालिन राजा तथा भारदारहरुले जनतासित गुथिको निमित्त जग्गा दान दिन आमन्त्रण गरिन्थ्यो । यसरी गुथिलाइ जग्गा दान दिँदा उक्त जग्गाबाट कमाएर शासकलाइ तिर्नु पर्ने कर तिर्नुपर्दैन थियो र जग्गा आफैले कमाइराख्न छुट थियो । अर्थात, आफ्नो जग्गा, आफैले कमाउने अधिकार, अनि शासकलाइ तिर्नुपर्ने कर आफुले इच्छाएको मन्दिर वा निर्माण कार्यलाइ तिर्ने - यस्तो खालको ब्यवस्था अमेरिकामा प्रचलित ५०१सि सित मिल्दोजुल्दो छ, जुन अत्याधुनिक अर्थब्यवस्थाले अँगालेको सामाजिक परोपकारी ब्यवस्था हो र यस्तो उन्नत ब्यवस्था नेवारसमाजले हजारौ वर्ष अगाडि नै प्रयोग गरेका थिए ।

यसरी मन्दिरगुथिलाइ जग्गा दिदा कर आफुले इच्छाएको ठाउँमा खर्च हुने मात्र नभए आफ्नो जग्गा पुस्तौपुस्ताको निमित्त पारिवारीक सुरक्षामा रहने ग्यारेन्टी पनि भयो । मेरा पुर्खाले सिनामंगलको ५० रोपनी जग्गा त्यसरी रणबहादुर शाहको पालामा पशुपति गुथिमा चढाएको कुरा बाजेहरुले बताउनुभएको थियो । जुन जग्गा पछि ९० सालको ठूलो भुकम्प पछाडि भुकम्प पिडितहरुलाइ पुनर्स्थापना गर्न जुद्धशम्शेरले प्रयोग गरे ।

हैजा, बिफर जस्ता रोगब्याधि महामारी फैलदा, अनिकालादी पर्दा तात्कालीन समयको धार्मिक समाजले देविदेवता पुकारेर भाकल गर्ने गर्थे । थरी थरीका भाकलमध्य जग्गा देवताको नाउँमा चढाउने भाकल पनि एक प्रख्यात भाकल थियो । यसरी चढाएको जग्गाको मतलब जग्गाबाट उत्पादित निश्चित अंश ती देवदेविताको कोषमा दाखिला गर्ने, र जग्गा भोगचलन आफैले गर्ने ब्यवस्था नै हो । कथंकदाचित रोगब्याधिका कारण परिवार समूल नष्टभए गुथिको तजबीजमा त्यो जग्गा अर्को किसानलाइ कमाउन दिन सकिन्थ्यो । अर्थात यसरी गुथिलाइ प्राप्त जग्गा एक हिसाबले अपुताली ब्यवस्थापन सरह नै हो ।

यी सबै जग्गाको स्रोतहरु हेरेपछि तपाइ के सोच्नु हुन्छ? किसानको जग्गा लुटेर गुथिमा राखेको भन्ने कुरा कहाँबाट आयो? थाहा पाइराख्नो, यो भ्रम हो, जुन हालसालै मात्र भु-माफियाहरुले नियोजित रुपमा प्रचार गरेको भ्रम हो। इतिहासको कुनै पनि तथ्यले त्यो दावि पुष्टि गर्ने आधार दिदैन ।

गुथिजग्गा कमाउने प्रथा:

गुथिलाइ दान दिएको जग्गा जो सुकैले कमाउन पाउन्थ्यो । गुथियारले मात्रै कमाउनु पर्ने जस्ता सिमितता थिएन । जग्गा कमाए वापत पसिना बगाउने किसान (मोही)ले पनि आम्दानी राख्न पाउनु पर्यो । यसैले निश्चित आयस्ता गुथिलाइ त:सिंभाग बुझाउने र बाँकि किसानले मोहीभाग राख्नपाउने ब्यवस्था भयो । मोहीभाग कति र त:सिंभाग कति भन्ने कुरा आपस बीच समझदारी अनुसार नै थियो । सामन्त राजा र प्रभावशाली भारदारहरुको स्वामित्त्वमा रहेको गुथिहरुमा मोहिभाग कम हुन्थ्यो । तर सामाजिक कामको लागि छुटाइएको देवगुथि, मन्दिर, र निजि गुथिहरुमा भने मोहिभाग मनग्य थियो । जमिनको उत्पादकत्त्व धेरै हुने हुनाले आधाआधा बाँडेर लिंदा पनि जीवन गुजार्न यथेष्ट पुग्दो थियो । यदि त्यसो नहुँदो हो त नेवार समाजको यति खर्चिलो रितिरिवाज, परम्परा, सम्पदा र संस्कृति जीवन्त रुपमा शताव्दियौं सम्म सस्टेन नहुँदो हो ।

गुथिको जग्गा जसले कमायो, उसले 'म सक्दिन' नभनुञ्जेल अरुलाइ कमाउन दिन पाइदैन थियो । जग्गा कमाउने अधिकार नयाँ पुस्तामा समेत हस्तान्तरण हुन्थ्यो । यदि जग्गा कमाउन चाहेन वा सकेन भने स्वेच्छाले मोहिअधिकार त्याग्न पाइन्थ्यो । अर्थात मोहि अधिकार किसानको हक होइन सुविधा थियो ।

गुथिजग्गाको मालिक गुथियार हो?

गुथिको जग्गाबाट प्राप्त त:सिंभाग संकलन र परिचालन गर्ने काम गुथियारले गर्छन । यसकारण धेरैले भन्ठान्छन् कि गुथियार नै गुथिजग्गाको मालिक हो, तर गुथिजग्गा वास्तवमा गुथियारको स्वामित्त्व होइन थिएन । गुथियार भनेका गुथिको निश्चित नियम र कर्तव्य पालन गर्नै पर्ने बाध्यात्मक नितिनियमहरु भित्र बस्ने सदस्यहरु मात्रै हुन् । कथं कदाचित गुथियार कर्तव्यच्यूत भएमा गुथिबाट निष्कासित हुन्छ । यसरी निष्कासित गुथियारले गुथिको कुनै पनि जग्गाजमिन वा सम्पत्तिमा हकदावि गर्न पाइदैन । यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि गुथियारको स्वामित्त्व हक होइन कर्तव्य थियो ।

गुथिजग्गाको मालिक को हो?

गुथि जग्गा न मोहिको हो, न गुथियारको हो । त्यो जग्गा जुन प्रयोजनको लागि राखेको थियो, सो प्रयोजन निमित्त कर्तव्यपालन गर्नेले रेखदेख गर्ने हो । गुथिजग्गाको मालिक गुथि आफैं हो ।

गुथिजग्गा समस्याको शुरुवात:

शासकहरुका आम्दानी भनेको कर संकलन हो । गुथिजग्गाको आम्दानी पुण्यको काम तथा सामाजिक काममा लगाइने हुँदा पहिलेका धार्मिक चरित्रका शासकहरुले कर उठाउँदैनथे । पछिल्लो समयमा, विशेषत राणाकालमा शासकहरुले उनीहरुको विलासिता र शानसौकतको प्रतिस्पर्धाको निमित्त कर बढी उठाउने उपायहरु खोजे, तैपनि गुथिजग्गाबाट सिधै कर उठाउन नैतिक अप्ठेरो परेको थियो । त्यसैले शासकहरुले गुथिजग्गाबाट कर उठाउन जुक्ति लगाउन थाले । कस्ता कस्ता गुथिजग्गाबाट कर उठाउने, कसरी कर उठाउने जस्ता प्रावधानहरु बनाउने क्रममा गुथिजग्गाको वर्गीकरण गर्न थाले ।

पहिलो वर्गीकरण - राजगुथि, छुट गुथि, निजि गुथि : यसमा राजगुथि भनेका राजामहाराजाको प्रत्यक्ष संलग्नता रहेका ठूला ठूला मन्दिर तथा धेरै धेरै जग्गा भएक गुथिहरु, जसलाइ राज्यले नै प्रत्यक्ष चलाएको मानिन्थ्यो । मल्लकालमा नेवार गुथियार, नेवार शासक, तथा लोककल्याणकारी सोचाइ ब्याप्त हुँदा ठूला गुथिहरु सञ्चालन सहज थियो । शाहले सत्ता हत्याएपछि पनि तिनले यी गुथिहरु चल्न दिए । गिर्वाणयूद्धले २२४ मुरी धान फल्ने जग्गा गुथिमा राखेको इतिहास छ । रणबहादुरले पनि राखेका छन । गुथि मास्न नहुने संपदाको रुपमा शाहकालका अघिल्ला राजाहरुले लिएको देखिन्छ । राणाकालको पछिल्लो समयमा यस्ता गुथि मातहत रहेको जग्गाहरु कमाउने मोहीले मोहीभाग सिधै राज्यकोषमा दाखिला गर्ने र राज्यले नै चलिआएको नियमबमोजिम खर्चपर्च गुथियारहरुलाइ दिनथालियो । राज्यले नै संचालन गरेको गुथि भएकोले यिनलाइ राजगुथि भनियो ।

निजि गुथि भनेको त्यस्तो गुथि, जहाँ राज्य संलग्न छैन र जग्गा कमाउने मोहीले गुथियारलाइ नै सिधै मोहिभाग बुझाउथ्यो । छुट गुथि भनेको राजगुथि नै हो, तर लगतमा छुट भएको । कसैकसैले यो निजि गुथि नै हो, जसलाइ राजगुथि बनाउन बाँकि भनेर छुट गुथि भनेको पनि भन्दछन ।

स्मरण रहोस, नेवार परम्परामुताविक, मोहिले कमाएको जग्गाको आम्दानीको पहिलो हकदार गुथिको काम कर्तव्य उद्देश्यपुर्ति हो । तर गुथि वर्गिकरणबाट स्पष्ट हुन आउँछ कि शासकहरुको सोच अर्कै थियो । उनीहरु गुथिको जग्गाको पहिलो हकदार आफु अर्थात राज्य रहेको र आफ्नो अर्थात राज्यको अह्रनखटनमा गुथियारलाइ बाँडेको आयस्ताबाट गुथिको काम कर्तव्य पुरा भइहाल्छ भन्ने सोच्दथे ।

राणाशासन छँदा राणाहरुले भवन-बगैचा आदि निर्माणको निमित्त जग्गा खोसेका थिए । थोरै रकम दिएर जबरजस्ति लिनु पनि खोस्नु नै हो । तर उनीहरुले गुथिजग्गामा आँखा त्यति लगाएनन । रैथाने नेवारका निजिजग्गाहरु खोसेर नै सिंहदरबार, थापाथली दरबार लगायत सबै दरबारहरु बनेका थिए । तर राणाशासन ढलेपछिका शाहराजाकालका सरकारले निर्माण गर्न चाहेको संरचनाको लागि भने धमाधम राजगुथिका जग्गा प्रयोग गर्न थाल्यो ।

एकातिर राजगुथिको जग्गाको आयस्ता सरकारलाइ सिधै बुझाउनु पर्ने खालको नियम, र अर्कोतिर राजगुथिको जग्गा सिधै सरकारको स्वामित्त्वमा रहेको जस्तो हुन थाल्यो । तैपनि नेवारका स्वामित्त्वमा रहेको आधाभन्दा बढी जग्गा गुथिमातहत नै रहेको र ती सबैलाइ राजगुथिमा परिणत गर्न एकैपल्ट गाहारो परेर थप वर्गिकरणहरु अस्तित्त्वमा ल्याइयो । गुथिसंस्थान तथा नियमावली त्यसै सिलसिलाको उपज हो ।

गुथि जग्गा ब्यवस्थापन गर्न बनाएको बिभागले गुथिको जग्गाबाट मालपोत उठाउन गुथिजग्गा वर्गिकरण गर्यो । जुन यसप्रकार छन् ।

गुथि खान्कि जग्गा - आम्दानीहरु गुथि आफैले राख्ने

गुथि रैतानी जग्गा - मोही किसान तथा त:सिं दुबैबाट कर उठाउने, उठाएको कर गुथिसंस्थान आफै राख्ने, शासकलाइ बुझाउन नपर्ने

गुथि अधिनस्थ जग्गा - मोहीले त:सिंभाग सिधै गुथिसंस्थानलाइ बुझाउने र गुथिसंस्थानले शासकलाइ कर बुझाउने

गुथि तैनाथी जग्गा - जग्गाको मालिक गुथिसंस्थान आफै हुने, र कर संस्थान आफैले शासकलाइ बुझाउनु पर्ने

गुथि नम्बरी जग्गा - जग्गा गुथिकै अधिनस्थ हुने, तर गुथिसंस्थानले सरकारलाइ कर बुझाउने

यी बर्गीकरणहरु जटिल बनाइएका छन् र यिनको उद्देश्य बिस्तारै जग्गाको कमाइ गुथिको उद्देश्यप्रति भन्दा सरकारको राज्यकोषमा कसरी पुराउने भन्ने छ । पहिला गुथिमा जग्गा राखेपछि गुथिजग्गा कमाउनेले शासकलाइ अथवा सरकारलाइ कर तिर्नु नपर्ने सुविधा थियो । गुथिको नियमानुसार त:सिंभाग छुटाएर गुथिलाइ बुझाए पुग्थ्यो । तर गुथि जग्गा ब्यवस्थापन गर्ने निकायले वर्गिकरण थालेपछि त्यो चलन हट्यो । गुथि जग्गाको पनि छुट्टै मालपोत र शासकिय कर उठाउन थालियो । जग्गा कमाउने मोहीले त:सिंलाइ तिर्ने हुनाले मालपोत तिर्ने जिम्मेवारी कतै त:सिंको कतै मोहिको हुन थाल्यो । गुथि वर्गीकरण अनुसार विविध प्रकारको कर अथवा मालपोत उठाउन थालेपछि गुथि जग्गाको मालपोत तिर्ने गुथियार, मालपोत नतिर्ने गुथियार, मालपोत तिर्ने मोही, मालपोत नतिर्ने मोही आदि बीच गुथि जग्गा बारे फरक फरक बुझाइ विकास हुन थाल्यो । र साथसाथै गुथियार त:सिं मोहि सबै आ-आफ्नो गच्छेअनुसार कम कर तिर्ने, तथा बढी स्वामित्त्व हासिल गर्ने चलाखी गर्न थाले । कर तिरेको निस्सा नभए मोहि हक गुम्ने, मोहिकै मनोमानीमा सबै छाडिदिए त:सिहक नै गुम्ने जस्ता शंकाउपशंका र खेलखालको असहज वातावरण विकास हुँदै गएपछि सबैले गुथिजग्गाको रुपमा रहेका आफ्नो सम्पत्ति रक्षा गर्ने उपायहरु तिर सोच्न थाले ।

गुथिजग्गा समस्याको उत्कर्ष:

गुथि संस्थान स्थापित भएपछि यसले जग्गा कमाउने र आयस्ता बुझाउने (मोहियानी भाग, कर, त:सिंभाग) मा मात्र सिमित नरहि जग्गाको स्वामित्त्व पनि परिभाषित तथा परिवर्तित गर्न सकिने ब्यवस्था ल्यायो । यस लगत्तै नापीको काम शुरु गरीयो । नापीको उद्देश्य नराम्रो थिएन, यसले भुमि ब्यवस्थापनको आधारशिला खडा गर्यो । तर नापीमा संलग्न कर्मचारीहरुको बदमासी हो वा लापरवाही हो, यदि जग्गाधनी को हो भन्ने तत्काल नखुट्टिने अवस्था आएमा 'गुथिको जग्गा' भनेर लिखतमा चढाउने गर्दिए । कतिपय मिसिलहरुमा जग्गाधनी महल नै खाली गरी कैफियतमा मात्रै 'गुथिको जग्गा' लेखिएको पाइन्छ । ती जग्गा वास्तवमा नै गुथिको जग्गा हो वा निजि जग्गा हो वा कसैको प्रभावमा परी सोझासाझा किसानहरुलाइ दुख दिने नियतले 'गुथिको जग्गा' लेखिएको हो स्पष्ट छिनोफानो गर्न गाहारो छ।

'गुथिको जग्गा'को नापी हुन थालेपछि जग्गाको किनबेच गर्ने बाटो सजिलो भयो । शुरुवातीकालमा गुथिको जग्गा बेच्न हुँदैन भन्ने मान्यता बलियो हुँदा बढी मुल्य आउने ठाउँको गुथिजग्गा बेच्नको लागि कम मुल्य पर्ने टार, खोलाकिनार आदिको जग्गा गुथिलाइ सट्टाभर्ना दिने र महँगो जग्गा बेचेर गुथियार, मोहि तथा लेखनदास कर्मचारीहरुले बाँडिचुँडी फाइदा खान थाले । यसो गर्न नमान्ने गुथियार वा मोहि भएमा जायज नाजायज दबाव दिने, लोभ दिने र हुँदा हुँदा कतिपय अवस्थामा गुथियार वा मोहिलाइ थाहा नै नदिइ भ्रष्ट तरीकाले किनबेच गरीदिने सम्मको विकृतिहरु फैलिन

थाल्यो । गुथिसंस्थान ऐनले गुथिको जग्गा ब्यवस्थित गर्ने नाउँमा गुथि जग्गालाइ सामुहिक स्वामित्त्वको जग्गाको रुपमा लियो । यसो गर्दा गुथिको जग्गा मोहिभाग र त:सिंभागको रुपमा छुट्याउन थालियो । बास्तवमा यो गलत बुझाइ नै आजको समस्याको स्रोत हो । मोहिभाग र त:सिंभाग गुथिको जग्गामा थिएन, त्यो त मात्र गुथिजग्गाको बाट उब्जिने अन्नबालीमा थियो । गुथिको जग्गा त अचल सम्पत्तिको रुपमा गुथिकै स्वामित्त्वमा रहनु पर्ने, र त्यसबाट उत्पादन हुने अन्न अनाज र बालीमात्र मोही र त:सिंले सम्झौता अनुसार उपभोग गर्नुपर्ने थियो । गुथिमा राखेको अक्षयस्रोत अर्थात क्षयनहुने स्रोत जग्गाको त्यो मुलमर्मलाइ बिकृत पारेर मोहीभाग र त:सिंभागको रुपमा गुथिको जग्गा नै वँटवारा हुने परिभाषा गुथि संस्थान ऐन २०२१ ले दियो । जसअनुसार सरकारलाइ तिर्ने वार्षिक तिरोको दशगुणा गुथिसंस्थानलाइ एकमुष्ठ तिरेमा गुथि जग्गा रैकर जग्गा मा परिणत गर्न सकिने, र त्यसपछि मोहीभाग आधि, त:सिभाग आधि छुटाएर, अनि त:सिंभागको रुपमा आएको जग्गा फेरी गुथियारहरुले अंशवण्डा गरेर निजि रैकर जग्गाको रुपमा राख्न पाइने अवस्था आयो । यसो गरेबापत यदि गुथिको परम्परा नचल्ने अवस्था भए त्यसको लागि गुथिसंस्थानले आर्थिक सहायता समेत दिने लोभ देखाए ।

सुनेअनुसार, त्यो बेला एक आना जग्गाको मालपोत ४ मो.रु. थियो । त्यसअनुसार १ रोपनी जग्गाको ४० मो.रु. मालपोत तिरेपछि गुथिजग्गा रैकर हुने भयो । यदि १० रोपनी जग्गा छ भने ४०० मो.रु. बुझाउने । त्यो जग्गा मोहीलाइ आधी, त:सिंलाइ आधि, अर्थात किसानले ५ रोपनी पाउने भयो । त:सिं गुथिमा यदि १६ जना गुथियार भए हरेकको भागमा ५ - ५ आना जग्गा रैकर स्वामित्त्व हुने भयो । रैकर स्वामित्त्व कायम भएपछि बेचबिखन गरेर पैसा कुम्लयाउन पाइने भयो । ल हेर्नुस त, आफुले कहिल्यै पाइला नटेक्ने जमीन हुनाले गुथियारहरुले ५ आना जग्गा सित्तैमा आएको भन्ठाने । बर्षैपिच्छे बाली बुझाउनु पर्ने जग्गा आधा आफ्नै स्वामित्त्व हुने भएकोले मोही किसानले गुथियारलाइ फकाएर घुसख्वाएर अनेक जुक्ति लगाएर रैकर बनाउन उद्यत भए । यता गुथियारहरु पनि परम्परा धान्न धेरै वर्षमा एकपटक ब्ययभार पर्ने र त्यो पनि गुथि संस्थानले मदत गरीहाल्छ भनेर मख्ख परे ।

यसरी अन्नबाली उब्जाएर आम्दानी बँटवारा गरेर चल्नुपर्ने गुथि व्यवस्थामा जग्गा नै मोहि र त:सिंको निजी सम्पत्ति बनाउने जस्तो घातक प्रहार गरीयो । मोहियानी भाग र त:सिं भागलाइ सम्पत्तिमाथिको अधिकारको रुपमा परिभाषित गरी ब्रेनवाश गर्न थालियो ।

यस्तो नियमलाइ सैद्धान्तिक आवरण पनि दिइयो - जमीनमाथि द्वैध स्वामित्त्व हटाउने भनियो । जमीन कसको जोत्नेको भन्ने नारा दिइ मोहियानी भाग लिइ जग्गा कमाइरहेको किसानलाइ 'पसिना बगाउने तिमीहरु, बाली खाने उनीहरु, तिमीहरु शोषित, उनीहरु शोषक हुन' भनी बिद्रोहको निमित्त उक्साउन थालियो । गुथि जग्गाका गुथियारहरु सामन्ती व्यवस्थाको पक्षपोषक भनेर प्रहार गरीयो । शोषक वर्ग भनियो । किसानले जोत्ने जग्गा किसानको बाहेक अरुको कसरी हुन्छ? जस्ता बच्काना प्रचार गरीयो । शिक्षा दिक्षामा पछि परेका किसान समुदाय यस्ता राजनैतिक ललिपपमा साथ दिए मोहियानी भाग दिएर कमाउँदै आएको जग्गामा आफ्नो हक कायम गर्न पाइने उत्साह छायो । गुथि संस्थानले बाटो खोलिदिएपछि किसानहरुको स्वामित्त्वमा जग्गा छेलोखेलो जस्तै भयो । स-सानो कामको लागि पनि जग्गा बेच्ने विकृति बढेर गयो ।

गुथिको जग्गामा गुथियार तथा मोहिकिसानको स्वामित्त्व कायम गर्नु भनेको एक हिसाबले भन्ने हो भने यसरी दाँज्न सकिन्छ - मानौं तपाइसित एक ठूलो घर छ, यो घरको भाडा उठाएर त्यो आम्दानीबाट तपाइले एउटा समाजकल्याण काम, जस्तै गरीबको बच्चाको पढाइ खर्च गरिदिने जस्तो, गर्ने ब्यवस्था गर्नु भयो । त्यो भाडा उठाउने तथा मर्मत सम्भार गर्ने कामको लागि रामलाल लाइ जिम्मा दिनुभयो, अनि रामलालले घरको कोठाहरु निश्चित रकम तिर्ने सम्झौतामा श्यामलाललाइ प्रयोग गर्न दियो । अब गुथि संस्थान आयो, उसले रामलाल श्यामलाल दुवैलाइ भन्यो कि घरबहाल कर तिर । अनि गुथि संस्थानले भन्यो कि, दश वर्षको कर एकमुष्ठ तिर्ने भए यो घर आधा श्यामलालको हुन्छ, आधा रामलालको हुन्छ । र यसरी घरको वँटवारा गरीदिएपछि त्यो घरबाट गरीरहेको समाजक्याण काम कसरी संभव हुन्छ? गुथियार रामलाल र मोहि श्यामलाल दुवैको स्वामित्त्व होइन त्यो घर, उनीहरु निश्चित कर्तव्य र दायित्त्व पुरा गर्न त्यो घरसित जोडिएका मानिसहरु पो हुन त ।

तर गुथिको काम कर्तव्य र दायित्त्व बारे यस्तो कुराहरु विश्लेषणमा ल्याइएन । काँग्रेस कम्यूनिस्ट पञ्चायतसमर्थक लगायत राजनीतिक समुहहरुले गरेका किसान अभियान र आन्दोलनहरु वास्तवमा किसानलाइ किसानी पेशाबाट उन्नत जिविकोपार्जन कसरी गर्ने भन्नेतिर कहिले पनि केन्द्रीत भएन । ती सबै अभियान आन्दोलनहरु भुमिमाथि किसानको स्वामित्त्व कसरी कायम गर्ने र विक्रि गर्न सजिलो बनाउने तर्फ केन्द्रीत भयो । गुथि ऐन बनाएर स्वामित्त्व नै स्थापित नहुनुपर्ने मोही भाग अधिकारलाइ स्वामित्त्व कै रुपमा कसरी सजिलै स्थापित गर्ने तर्फ मात्रै केन्द्रीत भयो । मोहिभाग मार्फत धानीरहेको परम्परा र गुथिका कर्तव्य दायित्त्वहरु कसरी संवर्धन गर्ने भन्ने तर्फ कुनै पनि किसान आन्दोलनले सोचेको पनि छैन । यो छलछामपूर्ण राजनीतिले गुथिको भू-स्वामित्त्व नष्ट गरेर मोहीको हातमा पुराउने, र त्यसपछि मोहीको हातबाट जग्गा फुत्काउने कुत्सित मनसाय शुरुवात देखि नै रहेको तथ्य अहिले स्पष्ट प्रमाणित भइसकेको छ । आज गुथिसंस्थानको पहिला देखिका सबै दस्तावेजहरु पल्टाएर हेरे थाहा हुन्छ - ८०% भन्दा बढि जग्गा जुन रैतानी हक कायम गरेको छ, त्यो बेचेर खाएको छ । जब कि गुथिको जग्गा न मोहिको थियो, न गुथियार को नै थियो ।

मोहि किसानको स्वामित्त्व दाबि हुन थालेपछि चलाख गुथियारहरुले सोझासिधा मोहि किसानलाइ मोहिहक बेदखल गरिदिन थाले, भने चलाख मोहि किसानहरुले जतिसक्यो छिटो आफ्नो रैतानी कायम गरीलिए । मोहि र त:सिं हरु विच लुछाचुँडि चल्न थाल्यो । यस्ता बदमासीका कारण हजारौं मुद्दाहरु पर्न थाले । वकिलहरुको रोजगारी बढ्यो । समाजमा धर्म, परोपकार र समाजकल्याणको भावना मर्दै गयो । जग्गाको हक कायम गरिलिने, बेचेर खाने प्रक्रिया पेशाको रुपमै विकास भयो । भू-माफियाको संगठित प्रयास चल्न थाल्यो । मालपोतको लगतमा २०२१ को नापीमा अस्पष्ट भएका जग्गाहरु खोतलखातल गरी नक्कली मोहि वा जग्गा धनी खडा गरी गुथिजग्गा हडप्ने क्रम तिब्र भएर गयो । देशको न्यायपालिका, मालपोत तथा गुथिसंस्थानका सबै दस्तावेजहरु पुनमुल्यांकन गरी हेर्ने हो भने त्यो सबै बदमासीहरु उदाङ्गिने अवस्था छ ।

गुथि र समृद्धि :

गुथि मुलत: आम्दानी गर्ने बाटो होइन, खर्च गर्ने बाटो हो । यसका गतिविधिहरुले नेवार समाजलाइ खर्चिलो, भड्किलो जीवन जिउन सिकाउँछ । वचत गर्न सिकाउँदैन । यस अर्थमा भन्दाखेरी गुथि अचेल प्रचलित बचत-सहकारीको सिद्धान्त बिपरीत कार्य गर्ने संस्था हो । अचेल समाजमा समृद्धिको निमित्त बचत गर्नु पर्छ भन्ने सोचाइ छ, जुन गलत छ । गुथि परम्पराले भने खर्च र उपभोग गर्न हौस्याउँछ । आधुनिक अर्थशास्त्रीय मान्यताले बढी क्यासफ्लो भए बढी रिभेन्यू जेनेरेट हुन्छ र बढी रिभेन्यू जेनेरेट भए समृद्धि हासिल हुन्छ भन्छ । गुथिले भने बढी उपभोग गराउँछ, पहिलाको समाजको बिदेशबाट आयात हुने सामान थोरै थियो, जति पनि उपभोग हुन्छ, त्यसलाइ स्थानिय उत्पादनले थेग्नु पर्ने हुन्छ । स्थानिय उत्पादन बढाउन गुथि बाध्यकारी प्रेरणास्रोत बनिदियो र त्यसैको नतिजास्वरुप नेवार समाजले समृद्धि हासिल गर्यो । अर्थात त्यो समृद्धिको मोडलमा बढि उपभोगको डिमान्डले बढी प्रोडक्ट गराउने, बढी प्रोडक्ट गर्ने क्षमताका कारण समृद्धिको बाटो समात्यो । आधुनिक अर्थशास्त्रको क्यासफ्लो पुरातन समयमा उपभोग्य सरसामान नै त थियो । त्यस हिसाबले गुथि वास्तवका आधुनिक अर्थशास्त्रिय सिद्धान्त विकास हुनु हजारौ वर्ष अगाडिको अब्बल आधुनिक अर्थशास्त्र नै मान्न सकिन्छ । आजका दिनमा पनि देख्न सकिन्छ, गुथिजग्गा जसै जसै मास्सिदै गयो, नेवार समाजको समृद्धि पनि त्यसै त्यसै ओरालो लागेकै छ । यी कुराहरु थाहा नहुँदा नबुझ्दा तथा आयातित बैदेशिक सिद्धान्तहरुले अन्धो बनाइदिंदा हामी आफैसित रहेको गुथि जस्तो समृद्धिको चाविलाइ पनि सामन्ति अवशेष भनेर गाली गरीरहेको देख्न पाउँछौ । गुथिलाइ समयसापेक्ष सुधार र परिष्कृत गर्नु भन्दा यसलाइ जसरी हुन्छ ध्वस्त पार्नेतिर लागेकाहरु भविष्यमा अवश्य मा पछुताउने नै छन् । तर त्यतिबेलासम्म तिनीहरुले गुथि ब्यवस्था फेरी फर्काउन कदापि सक्ने छैनन । यसैले गुथिलाइ नाश हुनु अगाडि नै जोगाउनु नै हाम्रो तथा भविष्यको पुस्ताको लागि लाभदायक हुनेछ ।

कुरा बुझौं मुसुमुसु हाँसौ ।