नेवा: स इन्टरनेट रेडियो

The Status of the radio is


Note: Please Click the play button to listen if the status is Live
Refresh the page if live and player is not responding.

Sunday, November 17, 2019

दूर दृष्टीया खँ ....

दूर दृष्टीया खँ ....
(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

'छेँ बुँ या भा: थिके जुल, यक्व धिबा ब्यू वल, फाइदा जुल'
थथे धया थ:गु पूर्खाया छेँ बुँ मिया: तापाक्क गाँमय्, बस्ति मदुगु थासय् दंगु बुँ न्याना न्हूगु छेँ दना: च्वं वनीपिं नेवा:त छम्ह निम्ह यायां त्वालं पिहाँ वनाब्यूबलय् यक्व थासय् आ: त्वा: त्वा: हे उजाड जुयावन ।
नेवा: मच्वनीगु नेवा: त्वा: बस्ति चा:हिलेबलय् मनूत अन इति इति दयेफु, ब्यावसायिकता व कालबिल दयेफु, धिबा खर्चयायेगु कमेयायेगु लँपु दयेफु, तर नं व थाय् उजाड उजाड मरुभूमि चा:हिले थें म्हाइपु । अन आत्मियता हे मदु ।
मखंत्वा:या गल्लिगल्लिइ दुने दुहाँ वना नेवा:भासं हलंज्वलं मालेगु सिबे हिन्दीभासं हलंज्वलं मालेबलय् अ:पुक लुइके फैगु अवस्था खने दु । ख्वपय् पसलय् नेवा:भासं सामान न्यनधा:सा साहुजिं खँय् भासं लिस: बिया हइगु अवस्था खने दु ।
तर थज्यागु खँ धायेमत्य:, च्वयेमत्य:, छाय् धा:सा थ्व यथार्थ खँ धाल कि झी हे थ:मनुपिन्सं लिखँ न्यंकी -
'जिमित म्वायेत गजा:गु सकस? छिमित अर्ति उपदेश ब्यु ब्युँ लिमला:'
निर्मम जुया धाये हे मा:, सकस जुइक म्वायेमालीगु अवस्था हयेत मेपिं जक मखु झी नेवा:तय्‌गु कु-बुद्धि व अदूरदृष्टी नं जिम्मेवार ख: ।
छिकपिन्सं स्यू ला? म्याग्दीया बेनी, जोमसोम, मुस्ताङ, लोमाथाङ आदि दूर-दूर या बस्ति, चलनचल्तिया भासं धायेगु ख:सा दूर्गम बस्ति -अनया पुलांगु बस्ति दुने या छेँ बुँ या भा: नं स्वनिग: या पुलांगु बस्तिइ थें हे थिके ।
तर अन बजार नं मदु, विकास वा सुविधा नं मदु । छाय् अपाय्‌च्व थिके जुल? छाय् धा:सा अन पुर्खौली बस्ति दयेका: च्वनाच्वंपिन्स थ:गु पुर्खौली थाय् न्ह्याक्व हे धिबा ब्यू व:सां मिइ हे मखु धका: तयाबिल । अय् जुया डिमाण्ड तच्वल, सप्लाइ म्हो जुल, भा: थिके जुल ।
थौं कन्हय् अन छेँ बुँ या कालबिल उपाय्‌च्व मजू । यदि जुल धा:सा नं अनयापिं रैथाने बासिन्दा दथुइ जक जुयाच्वंगु दु । अनयापिन्सं पिनेयापिन्त छेँ बुँ मिइगु बन्द याना बिल । इपिं पोखरा, स्वनिग: निसें बिदेशय् तक नं छेँ बुँ न्याना: बसोबास यायेत वंसां तबि थ:गु पुर्खौली थाय्‌बाय् मिया: वने मज्यू धका: इमिसं स्यू । थ:गु थाय् न्हंकेगु मूर्खता इमिसं मयात ।
मनोरम संस्कृतिं भयेब्यूगु नेवा:बस्तिया खँ धा:सा मेगु हे दु । पुर्खौली छेँ बुँ मिया:नइपिं मूर्ख नेवा:तसें बेनी, जोमसोम, मुस्ताङ, लोमाथाङ या मनूतय्‌त 'गामा:' धाइ जुइ । अन या 'गामा:' पिन्सं पुर्खौली छेँ बुँ ममिसें तैत:गु जक मखु, आप्रवासी पिन्त बालं तयेगु खँय् नं उदार मजू । बरु छेँ खाली हे याना तइ, थ:पिं पिने च्वनेगु जूसा थ:थाय् च्वनीपिन्त हे छ्यलाबुला याका:तै, तर मियाछ्वयेगु वा आप्रवासीपिन्त बालं तयेगु ''धें धें बल्ला'' याना मजू ।
तर 'स:स्यू' धा:पिं नेवा:तसें छु याना जुल? झी थ:पिन्के व 'गामा:' पिंके ति हे विवेक, बुद्धि व दूर दृष्टि मदु धयागु खँ धा:सा मथू ।
झी नेवा:तसें आजुअजाजुया हिच:ति हायेका:त:गु छेँ बुँ दक्वं लाक्वपाक्व आप्रवासी मनूतय्‌त मिया: दाँप्व: ज्वना वने फयेवं त:धं जुइगु तायेकल ख:ला? थ:गु निजि स्वार्थया नितिं नेवा:त्वा:बस्तिया आत्मियता हे ध्वस्त जुइक गैर नेवा: बाहुल्य जुइक बालं तया:जुइगु नं झीस अपराधबोध मयाना ख:ला?
अले थथे लापर्वाह बेपर्वाह जुया धिबा या ल्यू ल्यू जक ब्वाँय् वन कि झीगु समाज सकसय् मलाइगु गथे?
खँ थुइका दिसँ, मुसुकाया दिसँ ।

Wednesday, October 16, 2019

तिथिया अलमल व न्हूदँ !

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

साभार कथं 
https://heritagewalker.wordpress.com

(यस वर्षको तिहार मनाउने सन्दर्भमा लक्ष्मीपुजा, म्हपुजा, नेपाल सम्बत् न्हूँद, किजापुजाको तिथि विवादलाई लिएर डा.रोशन श्रेष्ठले नेपाल भाषामा लेख्नु भएको यस लेखको सारांश । डा.रोशन श्रेष्ठ संयुक्त राज्य अमेरिकामा कार्यरत एक वैज्ञानिक हुनुहुन्छ ।– ब्लगर)

नेपाल सम्बत् र नेवाः समाजमा जात्रापर्वहरु मनाउन सूर्योदयको बेला जुन तिथि परेको छ त्यहि तिथि त्यो दिनभरको लागि निर्धारण गरिन्छ । सूर्योदयको आधारमा लिइने यो तिथि निर्धारण व्यावहारिकताको आधारमा सजिलो पनि छ । औंसी, प्रतिपदा र तृतिया (सोमबार, मंगलबार र बुधवार) तीन दिन क्रमशः तिहार मनाउने सजिलो उपाय पनि हो ।

तर ज्योतिष पण्डितहरुले भने तिहारमा लक्ष्मीपुजा सोमबार गर्नु शास्त्रसम्मत नभएको जिकिर गर्दै शास्त्र निर्देश अनुसार लक्ष्मीपुजा औंसीको रात गर्नु पर्ने हुँदा तिहार पर्व आइतबार, सोमबार, मंगलवार क्रमश मनाउनु पर्ने तर्क गर्दछन । मुख्य विवादको विषय यो नै हो । तर व्यावहारिकताको आधारमा यो तर्क अत्यन्त अमान्य छ । यसलाई थप स्पष्ट पार्न स्वनिगः अर्थात काठमाडौं उपत्यकामा सूर्योदय र सूर्यास्तमा तिथि गणनालाई हेर्नु पर्ने हुन्छ ।

औंसी (२८ अक्टोबर) सोमबार

सूर्योदय बिहान ६ः१२ः३५ सूर्यास्त बेलुका ५ः२२ः०१ तिथि अन्त बिहान ९ः२३ः२२

प्रतिपदा (२९ अक्टोबर) मंगलबार

सूर्योदय बिहान ६ः१३ः१५ सूर्यास्त बेलुका ५ः२१ः१३ तिथि अन्त साँझ ६ः२८ः०९

द्वितिया (३० अक्टोबर)

तिथि अन्त विहान ४ः०२ः४५ (तूत तिथि)

तृतिया (३० अक्टोबर) बुधबार

सूर्योदय विहान ६ः१३ः५५ सूर्यास्त बेलुका ५ः२०ः२५ तिथिअन्त २ः१६ः२२ (३१ अक्टुबर)

"नेपाल सम्बत व नेवा:समाजं जात्रा नख: चख: न्यायेकेत लुनिभा:यात आधार कया: न्हिच्छिया तिथि क्व:छिइगु ख:। थ्व हिसाब अ:पु । आमै पारु व तृतिया (सोमबार मंगलबार बुधबार) झ्व:लिक स्वन्ति यायेगु अ:पुगु लँपु नं ख: ।

तर जोशी पण्डित पिन्सं धा:सा स्वन्तिया लक्ष्मीपुजा या कालगणना शास्त्रसम्मत मजूगु जिकिर यासें शास्त्र निर्देश कथं लक्ष्मीपुजा चह्रे कुन्हु हे यायेमा:गु जुया स्वन्ति नख: हनेत आइतबार-सोमबार-मंगलबार यायेमा:गु तर्क खनेदत । मुख्य विवाद थ्व हे जुल । "

तिथि अलमल जुया नेवा:त हे निथि जुया स्वन्ति नख: गबले हनेगु धका विवाद जुइवं झीसं लिस: बिया -

आसे आसे आसे, ल्वायेमते ... जिं नं थ्व बारे छकूचा धाये ....

भारतीय बिक्रम सम्बत या गते गिते जिं तीफ्याये मस: । १०, ११, १२, १३ गते धका हाला:जूगु छु ख: जिं मथुल । नेपाल सम्बतया न्हूदँ न्यायेकेत नं व हे भारतीय बिक्रम सम्बत या ब: कया: जुइगु ख:सा भारतीय सम्बत यात नेपाल सम्बतं गथे पलिस्था याइ? थ्व आत्मघाति पह: हिसि मन्त ।

ची हाकलं धायेगु जूसा थथे ख:

आमै सोमबा: लक्ष्मीपुजा,

पारु मंगलवा: म्हपुजा,

(दुतिया तूत जुल),

त्रितिया बुधवा: किजापुजा

थथे यायेगु पाय्‌छि तायेका ।

ता:हाक: कारण ब्वने मय:सा थुलि हे खँ स्यूसा गा: ।

कारण सिइके य:सा क्वय् बुलुहुँ ब्वना दिसँ ।

जोतिष गणनाय् सूर्य गणित व द्रिक गणित निताजि नां जा:। द्रिक गणित ल्याखँ नेपा:देय् या केन्द्र स्वनिग:, अर्थात अक्षांश २७.७१ उत्तर, देशांतर ८५.३२ पूर्व तया तिथि गणना यायेबलय् पाय्‌छि तिथि थथे दु (थ्व ल्या: नेपा:या पञ्चाङ्ग समितिं पिथनीगु नाप भतीचा ज्व: मलायेफु, तर थ्व ल्या: थन बियागु अक्षांश देशान्तर पाय्‌छि जूगु थासं लुनिभा: स्वयेगु ख:सा पाय्‌छि जुइ मा:)

आमै (२८ अक्टुबर)सोमबार

लुनिभा: ६:१२:३५; बिनिभा: ५:२२:०१ (ब); तिथिअन्त ९:२३:२२;

पारु (२९ अक्टुबर) मंगलबार

लुनिभा: ६:१३:१५; बिनिभा: ५:२१:१३ (ब); तिथिअन्त ६:२८:०९;

दुतिया तिथिअन्त ४:०२:४५ (३० अक्टुबर) (तूत तिथि)

तृतिया (३० अक्टुबर) बुधबार

लुनिभा: ६:१३:५५; बिनिभा: ५:२०:२५ (ब); तिथिअन्त २:१६:२२ (३१ अक्टुबर);

नेपाल सम्बत व नेवा:समाजं जात्रा नख: चख: न्यायेकेत लुनिभा:यात आधार कया: न्हिच्छिया तिथि क्व:छिइगु ख:। थ्व हिसाब अ:पु । आमै पारु व तृतिया (सोमबार मंगलबार बुधबार) झ्व:लिक स्वन्ति यायेगु अ:पुगु लँपु नं ख: ।

तर जोशी पण्डित पिन्सं धा:सा स्वन्तिया लक्ष्मीपुजा या कालगणना शास्त्रसम्मत मजूगु जिकिर यासें शास्त्र निर्देश कथं लक्ष्मीपुजा चह्रे कुन्हु हे यायेमा:गु जुया स्वन्ति नख: हनेत आइतबार-सोमबार-मंगलबार यायेमा:गु तर्क खनेदत । मुख्य विवाद थ्व हे जुल ।

फलित जोतिषशास्त्रं धाइ कि पुजा कर्मफल या नितिं शास्त्र निर्देश हाचां गायेमज्यू । तर शास्त्र या खँ हे ल्वाक:बुक: जुल धा:सा छु जुइ ले? व खँ शास्त्रय् स्पष्ट मदु ।

कृति चिन्ता मणी, भविष्य पुराण, निर्णय सिन्धु, धर्म सिन्धु थी थी शास्त्रया बारे स्यूपिन्सं धाइ कि शास्त्र कथं लक्ष्मीपुजा यायेगु उत्तम ई धयागु आमै कुन्हु प्रदोष कालय् ख:। थ्व हे आधार कया सोमबार आमै या तिथिगणित अन्त सुथय् ९:२३ बजे हे जुइगु जूगुलिं छन्हु न्ह्य: च:ह्रे कुन्हु बहनिइ या ई धयागु हे आमैया प्रदोषकाल ख: धका: धासें लक्ष्मी पुजा आइतबार यायेमा:गु ब्याख्या याना दिल । थ्व ब्याख्या पाय्‌छि मतायेका ।

प्रदोषकाल धयागु दिनांगकाल सौर्यमान कथं क्व:छिइ । छगू सौर्यदिनांग दुने प्रातकाल, संगवकाल, मध्यान्हकाल, अपरान्हकाल, सायान्हकाल, प्रदोषकाल, निषितकाल, अरुणोदयकाल धका ८ गू काल परिभाषित दु । पाय्‌छि प्रदोषकाल धयागु बिनिभा:निसें २ घौ लिपा तक जक ख: धा:सा, कर्मविधि पुजा आराधना या नितिं बिनिभा:या २ घौ न्ह्य:या सायान्हकाल निसें प्रदोषकालया पुजाविधि न्ह्याकुसां नं दोष मदु । अथे हे पुजाविधि त:हाक: जुइगु जुल धा:सा प्रदोषकालया पुजा निषितकाल तक न्ह्याकुसा नं दोष मदु । अथे जुया यक्व धैथें जोशितसें प्रदोष पुजा धयागु विनिभा:निसें निषितकाल तक ख: धका: धाइ । तर वास्तविक प्रदोषकाल धयागु बिनिभा:निसें २ घौ दुने या ई जक ख:।

अले थ्व प्रदोषकाल परिभाषित याइगु बिनिभा: धयागु: लुनिभा:या तिथिसं लूगु निभा: बिइबलय् जक मान्य जुइ । थ्व हिसाबं आमै तिथिगणितं सोमबार ९:२३ बजे हे क्वचायेधुंकुसां नं आमै या बिनिभा: धयागु सोमबार बहनिइ ५:२२:०१ या निभा: ख:, अले आमैया प्रदोषकाल नं व हे बिनिभा:लिपाया २ घौ ई जुल । तिथिगणितं व ई पारु जुयाच्वंसा नं दिनांगया प्रदोषकाल या सम्बन्ध तिथिगणित लिसे मखुसें विनिभा:लिसे जुइगुलिं याना सोमबा:या प्रदोषकाल हे आमैया प्रदोषकाल जुइ ।

छन्हु न्ह्य: चह्रेया लुनिभा:नाप स्वानाच्वंगु बिनिभा:या प्रदोषकाल तिथिगणितय् आमै दुने ला:सां नं वइत आमैया प्रदोषकाल धायेगु पाय्‌छि मजू । च्वय् हे धायेधुन कि दिनांगकाल ८ ताजि दक्वं निभा:या चक्र कथं क्व:छिइ । तर तिथिगणित निभा:या चक्र कथं क्व:छिइगु मखु । अथे जुया छन्हु न्ह्य:या प्रदोषकाल यात छन्हु लिपा या लुनिभा: नाप जबर्जस्ति स्वाकेगु ज्या शास्त्र सम्मत मजुल ।
सौर्यदिनांग काल गणना व तिथि गणनाया अन्तर्य थथे गोलमाल याना प्रचार मजुइमा:गु ख:। थुलिइ खँ ध्वाथुल धा:सा पारु कुन्हु हे न्हूदँ हनेत व म्हपुजा यायेत छुं हे पंग: मदु । गणित जोतिषशास्त्र कथं थन छुं हे गोलमाल खनेमदु ।

पाय्‌छि ख: मखु, छिकपिन्सं नं विचा: याना दिसँ ।

Thursday, June 20, 2019

कुन किसानको समस्या? करोडपति कि सर्वहारा?

कुन किसानको समस्या? करोडपति कि सर्वहारा?

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

हामीमाथी अधिकार, हक र न्यायको सवालमा झूठ थोपरिएको छ । किसानको समस्याको कुरा गर्दा सर्वहारा किसानको हवाला दिइन्छ, तर सर्वहारा किसानको लागि लक्षित सुविधाहरुले करोडपति किसान पोस्ने काम भइरहेको छ ।

जस्तो कि, किसान पिडित छ भनिन्छ, तर हेर्ने नै हो भने कतिपय किसानहरु मद्यम वर्गीय ब्यापारी भन्दा बिसौं गुणा धनसम्पत्ती थुपारेर मालिक बनेर बसेका छन् । यस्ता करोडपति किसानहरुको चंगुल र कुडाकर्महरु सतहमा आउनु जरुरी छ।

यदि त्यसो होइन भने, लौ त किसान मजदूर ब्यपारी लगायत सबै जनताहरुको सम्पत्ति विवरण सबै संकलन गरेर हेरौं त। क-कसले कति सम्पत्ति पुर्खौलीबाट आर्जन गरे? कति सम्पत्ति स्वास्नीको दाइजो बाट ल्याए? कसले कति सम्पत्ति आफै आर्जन गरे? क-कसले गुथिको जग्गा, दाजुभाइको जग्गा, सार्वजनिक जग्गा हडपेर धनी बने? क-कसले जग्गा किनबेच गर्दै नाफा हसुर्दै धनी बने? त्यसरी २०सौं पल्ट बेचेका क-कसका जग्गा वास्तवमा पुर्खौली जग्गा थियो वा गुथि जग्गा थियो? क-कसले आर्जन गरेका कति सम्पत्ति बैध स्रोतबाट आर्जन गरे? क-कस्ले कति सम्पत्ति आर्जन गरेवापत सरकारी कोषमा कर दाखिला गरे? यो सबै पारदर्शी लगत मा राखौं । यति गर्ने हो भने यो देशमा जाली फटाहाहरु सबै एक एक उदांगिने छ । भ्रष्टाचारी र तिनका मतियारहरु नांगिने छ ।
सम्पत्तीवाला तथाकथित किसानहरुको किस्सा सुन्ने हो? हामीले देखेका छौं - उनीहरुका घर बंगाला कस्ता छन् ।धनी किसानका अचेल दुइवटा घर हुनु त सामान्य जस्तै मानिन्छ । ३, ४, ५ वटा घर बनाएका किसानहरु छन्, जो एउटामा आफु बस्छन् बाँकि सबै बाहालमा दिएर अर्थोपार्जन गर्छन । घरबहालमा दिएर आम्दानी गर्ने घरधनी करोडपतिहरु किसान नै हो त?

कतिपय तथाकथित किसानहरु आफ्नो जग्गामा खेतीकिसानी गर्दैनन । उनीहरुको जग्गा निजी कारखाना, फ्याक्ट्री, गोदाम, इटा भट्टा, गिटी कारखाना, बालुवा कारखाना, ब्लक कारखाना, इत्यादि ब्यवसायलाइ लिजमा दिइराखेका छन । के यसरी लीज भाडा आम्दानी गर्ने जग्गाधनीहरु किसान नै हो त?
फ्याक्ट्री र इटा भट्टा जस्तो वातावरण प्रदुषक ब्यवसायलाइ जग्गा लिजमा दिएका कारण अति भयंकर क्षति भएको छ । ती जग्गाको उर्बर मलिलो अर्गानीक भिटामिन यूक्त माटो ‘टपसोइल’ सबै नष्ट भएको छ । जुन टपसोइल माटोमा हज्जारौं वर्ष तिनका पुर्खाले रगत पसिना सिंचेको थियो । पुर्खाको तिनै रगत पसिना आहारा खान पाएका सुक्ष्म जीवहरुको जीवनचक्र चलेको थियो, तिनै सुक्ष्म जीवले त्यो माटो मलिलो र उत्पादनशील बनाएको थियो । त्यस्तो अति गुणस्तरीय माटो निकालेर इट्टा बनाएर पोलेर खाने पापकर्म हो कि होइन? त्यो जग्गा अब किसानी काम नै गर्न नसकिने भएपछि आत्मघाती काम भयो कि भएन? यस्तो आत्मघाति पाप गर्ने जग्गाधनीलाइ किसान भन्न मिल्छ? कृषि उत्पादकत्त्व अत्याधिक रहेको माटोमा कतिपय कारखाना र फ्याक्ट्रीहरुले केमिकलहरु पोखाएर ध्वस्त पारेका छन् । त्यसरी फ्याक्ट्री राख्न दिएर १ रोपनी खेतमा ३ टन बाली फल्ने सुवर्ण माटोमा आज घाँस पनि उम्रन नसक्ने बनाउने ध्वंसक महापापी जग्गाधनीहरुलाइ किसान भन्न मिल्छ?

यसरी दुरुपयोग भएको जग्गाहरुको स्रोत खोज्दै जानुस त, अधिकांश जग्गा गुथिको जग्गा भेटिने छ । अधिकांश पापी जग्गाधनीहरु मोही किसान भेटिने छ । केहि केहि निजी किसान पनि भेटिने छ । सबैजसो यी किसानहरु गलत सुचना र सामाजिक दवाबका शिकार भएका छन् । तर आफुबाट के गलती भएको छ भन्ने चेतना अझै पलाएको छैन ।

गुथिको जग्गा आफै कमाएर खाउ, त्यसको बालीबाट निश्चित भाग गुथिलाइ बुझाउ भनेर किसानलाइ भोगचलन गर्ने पुर्खौली हक दिएको हो । यसै हकलाइ मोहियानी हक भनी गलत ब्याख्या र कुनियतपूर्ण नियम ल्याएर गुथिका अल्याख रोपनी जग्गाहरु नाश गरीएको छ । कतिपय धनी किसानले गुथिको जग्गा आफै खेतिकिसानी गर्नुको सट्टा अर्कै कोहि निमुखा सर्वहारा किसान खोजेर तिनीहरुलाइ खेतीबाली गराइराखेको छ । जब कि यदि उसले जग्गा कमाउन सक्दैन भने गुथियारलाइ फिर्ता दिएर अर्को कुनै किसानलाइ जग्गा कमाउने सुविधा दिनु पर्ने हो । तर पुर्खौली हक देखाएर धनी किसानहरु आफुले किसानीकाम गर्न नसकेपनि सर्वहारा किसानको निमित्त जग्गा उपलव्ध गराउन तयार छैनन । यस्तो चिन्तनलाइ शोषक चिन्तन मान्ने कि किसान चिन्तन मान्ने?
सर्वहारा किसानलाइ खेत कमाउन दिएका धनी किसानले सर्वहारा किसानबाट उठाएको बालीको आधा पनि गुथिलाइ बुझाउँदैन । खेती नै नगरी किसान बनेर कागजीरुपमा आफै मोही बनीरहने, बाली बुझाउने, तर जग्गा निमुखा सर्वहारा किसानलाइ कमाउन दिएर बीचमा बसेर नाफा खाने 'दलाल किसान' हरुलाइ किसान भन्न मिल्छ?

खेतमा पसिना बगाएर खेति किसान गरेर साँच्चिकैको किसान बनेकाहरुको पीडामा हामी संवेदनशील हुने हो । तर यस्ता किसानहरु निकै थोरै छन । खेतमा पसिना बगाउने किसानको लागि अहिलेको ब्यवस्था अनुसार 'उब्जेको अन्नअनाजमा १ तिहाइ बुझाउने' ब्यवस्था छ । यो ब्यवस्थाले यदि न्याय गर्दैन भने त्यसको समाधान खोज्न सकिन्छ । अहिले २ बाली अनाज, धान १ बाली, गहुँ १ बाली मानिन्छ, जस मध्ये, गहुँको बाली बुझाउनु पर्दैन । धानको बाली पनि १ तिहाइ बाली मात्र गुथियारलाइ बुझाए पुग्छ । जब कि पुरानो ब्यवस्थामा दुबै बालीमा २ तिहाइ बाली गुथियारलाइ बुझाउनु पर्थ्यो । यस हिसाबले गुथियारले पाउने बाली पहिलाको दाँजोमा ६ भागको ५ भाग कटौति भइसकेको छ । अर्थात पसिना बगाउने किसानको पक्षमा क्रान्तिकारी सुधार भइसकेको अवस्था छ, अझै सुधार गर्न आवश्यक भए त्यसको निमित्त खुल्ला छलफल हुनु पर्छ ।

जग्गाको उत्पादकत्त्व, श्रमको मुल्य, र अन्नअनाजको बजारी भाउ को बैज्ञानिक निर्धारण गर्न सकिन्छ । खेतीमा हुने खर्च, मेहनत, लगानी सबै कट्टा गरी उत्पादनबाट हुने खुद आम्दानी कति छ, त्यसको आँकलन गर्न सकिन्छ । त्यो खुद आम्दानी गुथियार र पसिना बगाउने किसान बीच आधा आधा बाँडिनु पर्छ । तर अहिले त्यसरी हिसाब भएको छैन, हचुवाको भरमा वर्षको एकपल्ट धानबाली एकतिहाइ दिने भनिएको छ ।

हामीले देखेका छौं, गुथियारहरुले उठाउने १ तिहाइ धान बालीमा प्राय: किसानहरुले चलाखी गर्छन् । मलको समस्या, सिचाइको समस्या, हुरिबतासको समस्या, पानी नपरेको समस्या आदि अनेको समस्या तेर्साएर 'यसपाली त उत्पादन नै भएन हजुर' भन्दै उत्पादन लुकाउने देखि लिएर भित्र चामल पोटिलो नरहेको 'दक्षा-वा' भनीने कमसल धान अत्याधिक मिसिएको धान बुझाउने गरेको अनुभव ब्यापक छ । यस्तो हैरानीबाट कायल भएर कतिपय गुथियारले 'धान सान दिनु पर्दैन, तिम्रो इच्छाले जति दिने हो पैसा नै देउ' समेत भन्न परेको अवस्था हामीले यथेष्ट देखेका छौं । हचुवा नियम भएपछि यस्तो विकृती फैलिनु स्वभाविकै हो।

गुथिजग्गामा यस्ता विविध समस्याहरु भएतापनि गुथियारहरुले 'हामीलाइ बाली दिएको न्यायोचित भएन' भनेर संगठित आवाज उठाएको कतै सुनिएको छैन । गुथिजग्गाबाट आउने आम्दानी घटेको कारण गुथिकर्ममा आफ्नै निजि रकम सामाजिक कार्यमा खर्च गर्न गुथियारहरु बाध्य भएका छन् भने उल्टै समाजमा उनीहरुलाइ 'अर्काको श्रम चुस्ने, पसिना चुस्ने, शोषक'को रुपमा चित्रित गरेर मानसिक दवाबमा राखिएको छ । गुथियारहरुमाथि भएको यो अन्यायको हिसाब खोजिएको छैन । किन कि गुथियारहरु आयातित सिद्धान्तको वकालत गर्ने लफ्फावाजहरुबाट आतंकित छन् ।

गुथि जग्गा ओगटेर बसेका अधिकांश धनी किसानका सन्तानहरु अचेल बिदेशमा छन् । उनीहरु मोहीभाग बापत पाउने आधा जग्गा यथाशिग्र निजि बनाएर बेचबिखन गरेर बिदेशमा रहेका सन्तानका गोजी भर्ने प्रपञ्चमा रहेको बुझ्न सकिन्छ । स्वदेशमै सन्तान भएका धनी किसानहरु पनि मोहियानी हकबाट जग्गा छुटाएर उनीहरुको बेपार ब्यवसाय बढोत्तरी गर्ने मनशाय रहेको बुझ्न सकिन्छ । भन्न त उनीहरु भन्छन्, हामी पुर्खा देखि गरीआएको जग्गा हामीले नै कमाउने हो । ठिकै छ, त्यसरी कमाउने भए समस्या रहेन । तर त्यसरी कमाउनको लागि आधा जग्गा मोहियानी हक छुटाएर लालपुर्जा बनाउनु पर्ने चाहि किन? बुझाउनु पर्ने बालीमा भयंकर छुट भइ नै सकेको छ, अनि खेतिकिसानीमा आधुनिकता भित्राएर उत्पादकत्त्व बढाएर समृद्ध किसान बन्नुको साटो जग्गा लिजमा दिएर, मोहियानी हक लिइ भू-माफियालाइ जग्गा बेचेर, गुथियारहरुलाइ दानविकरण गरेर गुथिको आम्दानी स्रोत मासेर हिड्नु परेको किन?

करोडपति किसानहरुले ‘हामीले नै कमाउने’ भनेर भनेतापनि तिनीहरु हिलोमाटोमा खेलेर सक्रिय किसानी जीवन बिताउनेछन् भनी विश्वास गर्न गाहारो छ । मध्यमवर्गीय किसानहरुले भने आफ्नो ब्यवसाय पेशालाइ निरन्तर राख्दै खेती किसानी पनि निरन्तरता दिइरहेका छन । मध्यमवर्गीय किसानले झै कमसेकम बर्षको २ बाली आफै खेतमा मेहनत गरे पनि ‘लौ ठिकै छ’ मान्न मिल्छ । तर पनि गुथिजग्गालाइ रैकर बनाएर गुथिको स्रोत सुकाउने काम भने बन्द हुनु पर्छ । यसरी करोडपति किसानलाइ पारदर्शी बन्न बनाउन र जवाफदेहिताको आव्हान गरे त्यसलाइ 'सामन्ती विचार' ‘शोषक चिन्तन’ इत्यादि बेतुकका आरोप प्रत्यारोप गरेर काम छैन । करोडपति किसानहरुले सर्वहारा किसानको नकाव लगाएर अधिकारको कुरामात्र गरेर हुँदैन । सर्वहारा किसानको निमित्त छुट्टै न्यायोचित उपाय खोजीनु जायज हुने छ ।

कुरा बुझौं मुसुमुसु हाँसौ ।

Tuesday, June 18, 2019

गुथिजग्गा नासिएको पीडा

गुथिजग्गा नासिएको पीडा

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

म्वह पिमकायेगु, द्वह मस्यंकेगु' (मोहर ननिकाल्ने, हजार नबिगार्ने) जस्ता कठोर आर्थिक अनुशासनमा बसेर खाइ नखाइ बचत गरी राखेको श्री सम्पत्तिहरु धर्मको नाउँमा बोरा बोरा असर्फि दान दिएर हाम्रा पुर्खाहरुले मन्दिर, देवल, सत्तल, पाटी, पौवा, पोखरी आदि सबै बनाएका थिए, तिनको मर्मतसंभार गर्न गुथिमा आम्दानीको लागि जग्गा राखेर छाडेका थिए । ऐतिहासिक प्रमाण हाजिर छ यो दावि पुष्टी गर्नको लागि ।

त्यसरी हजारौं वर्ष चलेको परम्परा जब देखि महेन्द्रले बेची खाने बाटो बनाउन मोहियानी हक दिलाए, तब देखि नाश हुँदै गए । बाजे पुस्ताले २५ रोपनी गुथिको जग्गा कमाउनु हुन्थ्यो । बुबाहरु पढालिखा बनेर जागीर खान थाले, बन्दब्यपार गर्न थाले, खेतमा पसिना बगाउन मन लाग्न छोड्यो । त्यसैले खेतमा काम गर्न काभ्रे, सिन्धु, दोलखा तिरबाट आएका तामाङ र अरु जातका मान्छेहरु काममा लगाउनु भयो । पसिना त बुबापुस्ताहरुले भन्दा बढी ती तामाङहरुले पो बगाए । ती तामाङहरु जो पाटीमा सुत्थे, सस्तो ज्यालामा काम गर्थे, दुइ छाक खान दिएको दंग पर्दै साहुबा भन्दै बुबापुस्ताहरुको जयजयकार गर्थे - ती श्रमजीवि तामाङहरुमाथी शोषण गर्ने सामन्त को हो? के उनीहरुले बगाएको पसिनाको मोहियानी हक नखोज्ने?

श्रम गर्ने वा पसिना बगाउनेकै हक लाग्ने हो भने घरको मालिक नोकर हुनु पर्छ भन्ने तर्क पनि आएको छ । हो नि, बिहान देखी बेलुकासम्म सम्पूर्ण घरायसी काममा श्रम गर्ने, कम तलब थाप्ने, शोषणको शिकार बनेका नोकर हरु महान श्रमिक हुन कि हैनन? महान श्रमिकहरुको हक अधिकारको वकालत गर्ने राजनैतिक विचारधाराले ती श्रमिक नोकरहरुको मोहियानी हक खोजेर घरको मालीकत्व उसैलाइ दिनु पर्ने नीति वकालत गर्ने कि नगर्ने? यदि त्यो कुरा जायज छैन है भनेर बिमति जनाए घरमालिकको पक्ष लिनेहरु सामन्ती हो भनी आरोप लगाउन मिल्ने कि नमिल्ने? श्रमिक नोकरहरु संगठित भइ घरमाथि अधिकार कायम गर्नको लागि गृहयुद्ध गर्ने योजना भए त्यसको समाधान कसरी खोज्ने?

जग्गाको भाउ बढेको छ, बढेको भाउको फाइदा उठाइ गुथिजग्गा रैकर बनाएर बुबा पुस्ताहरुले बेचेका छन । त्यो पैसाले घरको तल्ला थपेका छन्, छोराछोरी बिदेश पठाएका छन्, पसल खोलेका छन्, ब्यवसाय गरेका छन्, भोजभतेर गरेका छन्, अनेक खर्च गरेका छन्। जग्गाको यो ब्यापक दुरुपयोगलाइ ‘मद्वँ मखंपिन्सं जाकिद्वँ खन कि थथे हे जुइ’ अर्थात ‘भुसको थुप्रो नदेखेकाले चामलको थुप्रो देखेपछि दुरुपयोग हुने नै भो’ भनेर टिप्पणी गरेक हामीले सुनेकै कुरा हो । तपाइ भन्नुस त, कति प्रतिशत बुबापुस्ता छन् होला जसले गुथिजग्गा रैकर बनाए पछि पनि किसान नै बनी कृषिपेशामा दत्तचित्त भएर जग्गाको भू-उपयोग गरेका छन? १० जनामा १ जना पनि छैन होला । अधिकांशले या त बेचेका छन् या त आफै घर बनाएर बहालमा राखेका छन् । मालपोत, नापिनक्सा र गुथिसंस्थानको मिसिलहरु साक्षी छ।

अब त बुबापुस्तासित ३ रोपनी जति मात्रै जग्गा बाकि छ, जुन उसका ६ सन्तानहरुमा अंशबण्डा पछि आधारोपनी भाग लाग्न आउँनेछ र मोहियानी हक कायम गरेर हरेक सन्तान ४ आना रैकर जग्गाको मालिक बन्नेवाला छ । यो उदाहरणले देखाएको छ, २५ रोपनी बाजेको पालाको गुथिको जग्गा 'मोहियानी हक' को चपेटामा कसरी मासिएर गएको छ । लगभग सबै जसो मोहियानी हक लिने परिवारको साझा उदाहरण उस्तै उस्तै छ । परिवार संरचना अनुसार यदि एक्ला सन्तान भए गुथिको जग्गा मोहयानी हक दावि गर्न लायक जग्गा ३-४ रोपनी देखि ७-८ रोपनी जग्गा बाँकि होला, नत्र अधिकांश हकवालाको भागमा १ रोपनी जग्गा पनि बाँकि छैन अचेल । यस्तो विराट जग्गा विनाश भएको अवस्थामा अब पहिला पहिला २५ रोपनी जग्गाको आम्दानीले चलेको गुथि कसले आएर चलाइदिन्छ? कुन आम्दानीको स्रोतले चल्छ? गुथि विधेयक राम्रो छ भन्नेहरु कसैले बताइदेओस न। गुथिको जग्गा वास्तवमा अहिलेको पुस्ताले मोहियानी हक मागेर बेचेर खान सकोस भनेर २००० वर्ष अगाडि देखि साँचेर राखेको जग्गा होइन। अहिलेको पुस्ताले पुर्खाको नासो बेचेर खायो, तर अब ३ पुस्ता पछि तिम्रा सन्तानले के बेचेर खाने नि? पुस्तौं पुस्ताको लागि कमाइ खानु पर्ने जग्गा त तिमीले मोहियानी हक जताएर आफै सर्वेसर्वा बनी बेचेर खाइसक्यो, तिम्रा भावि पुस्ताले के अब तिम्रो लास चिहानबाट उधिनेर बेचेर खाने? तिम्रो लाश त जलाउँछ पो, तेसो भए अब तिम्रा शाखासन्तानले बेचेर खान पाओस भनी क्रिस्तानी पाराले तिम्रो लाश गाड्ने परम्परा थाल्ने? बुबा पुस्ताले जागिर खाएर, बन्दब्यपार गरेर कमाएको पैसाले ८-१० आना देखि २-३ रोपनी जग्गा किनेर राखेको छ । त्यो जग्गाको भाउ बढेको कारण आफु धनी र सफल भएको भ्रम छ । महँगो जग्गा किनेर राख्दैमा त्यसले फुल पार्ने होइन, त्यो जग्गामा पसिना बगाउन इच्छा र जाँगर छैन अचेल । त्यसैले जग्गा बाँझो छ । तर कुनै किसानलाइ 'लौ गरिखाओस' भनी कमाउन दिए मोहियानी हक दिनु पर्ने डर छ, त्यसैले जग्गा बाँझो नै छ । वरीपरी घरहरु बनेका छन् ती घरहरुको फोहर फाल्ने सार्वजनिक फोहर संकलनको रुपमा बुबापुस्ताहरुले रगतपसिना एक गरी कमाएको जग्गा दुरुपयोग भएको छ । लौ भन्नुस, मोहियानी हक लाइ अब कसरी बुझ्ने? यसरी जग्गाको उत्पादकत्त्व खेर फाल्ने घातक कुबुद्धिको स्रोत के हो, को हो? त्यहि क्रान्तिकारी भनाउँदा आयातित सिद्धान्तले बुद्धि भ्रष्ट पारेकोले यस्तो अवस्था आएको हो कि होइन?

जग्गाको निरन्तर आम्दानी मुल्य त त्यसको उत्पादकत्व मात्रै हो । जग्गाले फुल पार्दैन । पोहोर ६ लाखमा किनेको यसपाली १२ लाख भाउ आयो, भनेर नाफा भयो भनेर जग्गा बेच्दा फाइदा भएको देखिएला, तर बेचेपछि जग्गा त सिद्धियो । अर्थात भाउ बढेर हुने फाइदा एकपल्टको लागि मात्रै न हो । यो १२ लाखले अर्को जग्गा किनौला र पछि फाइदा गरेर बेचौंला भन्ने भए अर्को बर्ष उस्तै गरी भाउ बढेर २४ लाख भाउ पुग्छ भन्ने ग्यारेन्टी कसले दिन सक्छ? जग्गाको भाउ घटबढ हुने तरंगमा चढेर छोटो समयमा आर्थिक उन्नति गर्न सकिएला, तर त्यो टिकाउ हुँदैन । गुथि जस्तो पुस्तौं पुस्ता चलाउनु पर्न संरचनाको निमित्त बजार भाउ अनुसार घटबढ हुने अर्थस्रोत उपयोगी हुँदैन । त्यसको निमित्त ननासिने अक्षयस्रोत नै हुनु पर्दछ, र जग्गाको संरक्षण गर्नै पर्छ । स्मरण रहोस, गुथिको जग्गा रैकर गरेर बेचविखन गरेर धेरैले धेरै पैसा कमाएको छ । जब कि गुथिको जग्गामा हक लाग्ने भनेको त्यो जग्गाबाट उत्पादन हुने अन्नअनाजमा मात्रै हो, त्यो जग्गाको माटोमा हक लाग्ने होइन, त्यो जग्गाको अस्तित्त्वमा हक लाग्ने होइन । जब यस्तो चेतना फैलियो, त्यसपछि गुथि संस्थान नै खारेज गर्ने प्रपञ्च रचेको हो । गुथि संस्थान सित हालसम्म कति लाख रोपनी जग्गा गुथिबाट लुटेर निजि सम्पत्ति बनायो भन्ने ठुलो परिणाममा रेकर्ड सुरक्षित छ। त्यो रेकर्ड ध्वस्त पार्न सके 'खाएको सबै पचाइएला' भन्ने सोच छ। हामीसित अब बिकल्पहीन अवस्था छ - या त गुथिको जग्गा कायम गरी बेचबिखन गरीएको जग्गाहरु फिर्ता लिने, या त गुथिको परम्परा र संस्कृतिहरु सबै परित्याग गरेर फाल्दिने । अहिलेको आन्दोलित मनस्थिति बचेखुचेको स्रोतलाइ थप क्षय हुन नदिन रोक्ने प्रयास मात्र हो । क्षय भइसकेको गुथि जग्गालाइ कसरी बचाउने, कसरी फिर्ता ल्याउने र गुथिकै अक्षय सम्पत्तिको रुपमा जगेर्ना कसरी गर्ने, यो मुद्दाप्रति विचार गर्न थालिएकै छैन । जुन थालिनु आवश्यक छ ।

यसै प्रसंगमा एक कविता सुगन्धराज राजकर्णिकार ज्युको तर्फबाट (सपनामा उहाँले पितृबाट पाउनु भएको संदेश नेपालभाषा बाट अनुदित)

आफ्नो कूल पुर्खाको किर्ति, राखीछाडेको गुथि
आफु एक्लैमात्र दासी खोसी खाएछु
पञ्चमहापापको भागिदार भइ मरेछु
नर्कबास मा परेछु

हे नेवार वुवा, दाजु, भाइ हो
हे मेरा जिवित छोरा नाती पनाती हो
तिम्रो उद्दार गर्नको निमित्त संदेश हो
नर्कबाट नै पठाएको संदेश हो
फेरी आफै रौरव नर्कको दुख मुक्त हुने हो भने
सन्तानलाइ पुजाआजाको नाटक छोड् भन्नू
जग्गा पैसाको लोभ लालच छोड् भन्नू
जुन जुन गुथि थियो पहिला फेरी चलाउनू
पुर्खाको इज्जत र किर्ति सुवास ब्युँताउनू
नर्कबास भइ कष्ट हामी खाइ रहेका
तिम्रा प्यारा लोभी लालची पुर्खा
हामीलाइ मुक्त गर्ने सुवर्ण अवसर आयो
गाइजात्रा भजन गाएर हुँदैन
उपाकु सतविज छरेर हुँदैन
श्राद्ध तर्पण चढाएर हुँदैन
वैतरीणी गौदान गरेर हुँदैन
तिनले हाम्रो पापको भार कम हुँदैन
दान दक्षिणा सबै छाडीदेउ अब
तिनीहरु केहि पनि हामीकहाँ पुग्दैन
आत्मा भट्किएको छ

तिम्रो वरीपरी घुमिरहेको छ
हामी तिम्रा मृत पितृ हो
सपनामा आएर पनि भन्न सक्दिन
हे मेरा जिवित छोरा नाती पनाती हो
तिम्रो उद्दार गर्नको निमित्त संदेश हो
नर्कबाट नै पठाएको संदेश हो
फेरी आफै रौरव नर्कको दुख मुक्त हुने हो भने
सन्तानलाइ पुजाआजाको नाटक छोड् भन्नू
जग्गा पैसाको लोभ लालच छोड् भन्नू
जुन जुन गुथि थियो पहिला फेरी चलाउनू
पुर्खाको इज्जत र किर्ति सुवास ब्युँताउनू
यदि यसो नगरे
यमराजले बुहारी छोरी ज्वाँइ छोरा भन्दैन
लुटेर साँचेको सम्पत्ति भन्दैन
कार बंगला र आकाश छुने घर भन्दैन
पोका पोका सुनका गहना भन्दैन
ती कुनै कुराहरु भोग गर्नै नपाइ
"मुजरिम हाजिर हो.." भनेर
"हुनहुना रे हुन्हुना ... हुन्हुना रे हुन्हुना ..." गर्दै
तिमीलाइ पनि ल्याउने छ
म सितै राख्न
यो नर्कवासमा

Sunday, June 16, 2019

किसानलाइ मोहियानी हक चाहियो भनेको के हो?

किसानलाइ मोहियानी हक चाहियो भनेको के हो?
(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

१ - गुथिको जग्गाको उत्पादनबाट त:सिंभाग नबुझाउने भनेको? यसो हो भने गुथिको जग्गाको आम्दानी १००% मेरो हो भनेर दाबि गरेको भयो । डेरावालाले घरबाहाल नतिरी बस्न पाउनु पर्यो भनेर दाबि गरे जस्तो ।

२ - गुथिको जग्गाको उत्पादनबाट त:सिंभाग ५०% मात्रै बुझाउने भनेको? यसो हो भने समस्या रहेन । ५०-५० बाँड्ने कि, ६०-४० बाँड्ने कि, व्यवहारिक छलफलबाट टुङ्गोमा पुग्न सकिन्छ ।
३ - गुथिजग्गाको उत्पादन होइन, मोहियानी हक भनेको जग्गा नै किसानको नाउँमा नामसारी चाहियो, लालपुर्जा निकाल्न पाउनु पर्यो भनेको हो? लालपुर्जा नै चाहेको चाहि किन? बेचेर खान? बहालमा दिन? आफै घर बनाउन? - यदि बेच्ने, बहालमा दिने, घर बनाउने - गर्ने हो भने त्यो जग्गामा खेति नहुने भयो - अर्थात किसानलाइ किसान पेशा नगराउने तिकडम भयो । किसानलाइ मर्का पर्यो, मोहियानी हक चाहियो भन्नेले किसानलाइ किसानी पेशाबाट नै बिमुख बनाउने उपाय किन खोजेको? यो त फटाहा काम पो भयो ।
४ - ल मानौं, मोहियानी हक अनुसार आधि जग्गा किसानकै नाउँमा लालपुर्जा निकाले पछि किसानको गुथिप्रति दायित्त्व के हुने? त्यसपछि बाँकि आधि जग्गा के गर्ने? गुथियारले बाँडेर लिने? गुथियार आफैले किसानी पेशा अँगालेर उत्पादन गर्ने? अथवा फेरी अर्को किसान खोजेर उसलाइ उत्पादन गर्न दिने? त्यसरी उत्पादन गर्न दिएको नयाँ किसानलाइ पनि केहि वर्षपछि मोहियानी हक आधि दिलाउनु पर्ने होला, अनि त्यसरी आधा आधा जग्गा मोहयानी हक बाँड्दै जाँदा गुथिको जग्गा केहि समयपछि समाप्त यसै हुने भयो । मोहियानी हक मागेर त्यसरी गुथि नै नाश गर्न खोजेको हो कि होइन ? गुथिको दिर्घकालीन आम्दानीको बाटो चाहि के हुने त मोहियानी हक भन्दै जग्गा बाँड्दै गरेपछि? पुर्खाले गुथिमा जग्गा राखेर छोडेको त्यसरी बाँडेर बेचेर खाउ भनेर हो?
५ - जग्गाको स्वामित्त्व किसानको कायम गर्न मोहियानी हक चाहिएको भए ५०% जग्गा मात्र किन १००% नै जग्गा किसानको नाउँमा लालपुर्जा बनाइदिए पनि हुन्छ, तर एक शर्तमा । त्यो जग्गाबाट हुने आम्दानीको ५०% गुथिलाइ निरन्तर बुझाउनु पर्ने, बहालमा देउ, किसानी काम गर, पसल चलाउ, जे सुकै गर, तर त्यो जग्गाको ४ किल्लाभित्रबाट हुने आम्दानीको ५०% गुथीलाइ बुझाउने र आगामी २०० वर्ष त्यो जग्गा बेचबिखन गर्न नपाउने - यो शर्त मान्न तयार भए १००% जग्गा किसानको नाउँमा लालपुर्जा बनाइ दिदा हुन्छ । यस्तो खालको हकलाइ मोहियानी हक मान्न किसानहरु तयार छ?