नेवा: स इन्टरनेट रेडियो

The Status of the radio is


Note: Please Click the play button to listen if the status is Live
Refresh the page if live and player is not responding.

Thursday, March 17, 2011

कीर्तिपुर महोत्सवलाई नियाल्दा

सन् २०११ लाई पर्यटन वर्षको रुपमा मनाउने सन्दर्भमा आयोजना भइरहेको कीर्तिपुर महोत्सव माघ १९ बाट सुरु भई माघ २३ मा Sakiदैछ । आज माघ २१ सोनाम ल्होसार परेको हुँदा सार्वजनिक विदाको उपयोग गर्दै कीर्तिपुर महोत्सवतिर म हुर्रिएँ ।

नेपाल एकीकरणताका पृथ्वीनारायण शाहलाई जित्न निक्कै हम्मेहम्मे परेको यो कीर्तिपुरको डाँडामा केही मिनेटको उकालो काटेपछि प्रवेश शुल्क रु। २५।- तिरी महोत्सवस्थलभित्र प्रवेश गर्न पाइन्छ । आधुनिक प्रविधि र पश्चिमी रहनसहनमा अभ्यस्त भैसकेका म जस्ता आगन्तुकलाई यो प्राचीन वस्तीमा पुग्दा एचजी वेल्सको टाइम मेसिनमा बसेर मध्यकालीन नेपालमा पुगेजस्तो अनुभव भयो ।



हाकुपोटासीमा सजिएका युवतीहरु र अधवैंशे महिलाहरु - कोही चर्खामा धागो काट्न व्यस्त छन् भने कोही तानमा कपडा बुन्न । कोही ओखलमा चिउरा कुट्न त कोही ढिकी जाँतो गर्न । त्यसबेलाको नेपालमा परम्परागत प्रविधिबाट समुदायलाई आवश्यक पर्ने सरसामानको उत्पादन कसरी हुन्थ्यो भन्ने झलक यसले मिल्दथ्यो । साँगुरा गल्लीहरुमा पुराना घरघरमा परम्परागत कृषि औजारहरुदेखि लिएर घरधन्दामा काम आउने काठ माटो र ढलौटका भाँडाकुडा मानापाथी ढक नचाहिने तराजुजस्ता सरसामानको प्रदर्शनीले म आपुू कुनै जीवित संग्रहालयमा पो छुँ कि भन्ने जस्तो भान हुन्थ्यो । अनि एक-एक मिनेटको दूरीमा परम्परागत चुल्होमा दाउरा र गोल मात्रै प्रयोग गरी पकाइएका नेवारी खाना र परिकार छ्यासछ्यास्ती देखिन्थ्यो । यःमरी वः चटामरी छोयला समयबजी जस्ता विशुद्ध नेवारी परिकार - अहिले सम्झिदा पनि यो पक्तिंकारको मुखमा पानी आउँछ । स्वादका पारखीहरुका लागि यो अनुभव निश्चय नै नौलो हुनेछ । गठेमंगल र लाखे नाचका झाँकीहरुले झन्डैझन्डै लोप हुने अवस्थामा पुगिसकेका पर्वहरुको संरक्षणतर्पु कीर्तिपुरवासीहरु सचेत छन् भन्ने झल्किन्छ ।



उमामहेश्वर मन्दिरभन्दा तल लायकू क्षेत्रमा फोटो प्रदर्शनी र फोटोसँगै त्यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पक्षका बारेमा लेखिएका टिप्पणीले आगन्तुकहरुमा उत्सुकता बढाएको देखिन्थ्यो । यस संग्रहमा कान्तिपुरका राजा राज्यप्रकाश मल्लले कीर्तिपुर वरपरका वनजङ्गलका रुखहरु नकाट्नु भनेर जनसाधारणको नाममा जारी गरी बाघभैरवलाई चढाएको आदेशपत्र पनि संलग्न छ । यसै गरी फोटोग्राफी क्यामेराको आविष्कार नहुँदै नेपाल आएका एकजना अंग्रेज चित्रकारको हस्तलिखित चित्रको प्रतिकृति पनि यसै संग्रहमा रहेको छ । यस प्रतिकृतिको मूल चित्र भने बि्रटिश म्यूजियममा रहेको छ । यस चित्रमा चित्रकारले गोरखाली आक्रमणबाट ध्वस्त भइसकेको कीर्तिपुरको लायकू राजदरवार क्षेत्रलाई आपुनो कृतिमा उतारेका छन् ।

कीर्तिपुरको सबैभन्दा उच्चस्थानमा रहेको उमामहेश्वरको मन्दिरबाट देखिने काठमाडौं उपत्यकाको मनोरम दृश्य कीर्तिपुर भ्रमणमा आउने जो कोहीको पनि छुटाउनु नै नहुने दृश्य हो । हरेकपल्ट यो ठाउँमा घुम्न आउँदा यहाँबाट काठमाडौं उपत्यका नियाल्ने मौका म कहिल्यै गुमाउँदिन । अगिपछि सुनसान नै हुने भएपनि आज कीर्तिपुर महोत्सवको कारणले छुट्टै रौनकता छाएको छ । । धेरैका लागि सामान्य लाग्ने तर मेरो लागि भने छुट्टै अनुभूति गराउने एउटा घटनाको उल्लेख म यहाँ नगरी रहन सक्तिन ।



काठमाडौं उपत्यका नियालिरहँदा बोर्डिङ स्कूलका एक हुल नानीहरु तँछाडमछाड गर्दै आपुना शिक्षक-शिक्षिकाका साथ मन्दिर परिसरमा दाखिल भए । कीर्तिपुर महोत्सव कै अवसर पारेर शैक्षिक भ्रमण पनि गर्ने उद्देश्यले ती स्कूले नानीहरु यहाँ आएका होलान् भन्ने लाग्यो । उनीहरु उत्तर-पश्चिमदेखि पूरै ३६० डिग्री दक्षिण-पश्चिमसम्म फैलिएको काठमाडौं उपत्यकाको दृश्य आपुनै आँखा अगाडि देखेर चकित हुँदै हेरिरहेका थिए । त्यसैबेला एकजना शिक्षिकाले अंग्रेजीमा केही आदेश दिइन् । त्यसपछि ती नानीहरु मन्दिरको दक्षिणतर्पुको तहतह गरी तीनतह बनाइएको अग्लो ठाउँमा बहुतै अनुशासित तवरले बस्न थाले । मलाई लाग्यो स्कूले नानीहरुका सामूहिक फोटो खिच्न लागेका होलान् । यही मौकामा म पनि एक दुई फोटो खिचिहाल्ने लोभले तिनीहरुका अगाडि उभिन पुगेँ । अब आउने अर्को दृश्यले भने मलाई हुनसम्मको आश्चर्यचकित गर्नेवाला थियो ।



हेर्छु हरेकले आ-आपुनो टिफिनबक्स खोलेका छन् । लाग्यो हिँड्दा हिँड्दै थाके होलान भोकले लखतरान परे होलान् । खाजा के ल्याएका होलान् त म उत्सुक भएँ । हेर्छु त हरेकका हातहातमा देख्छु - चाउचाउ चिजबल्स् कुरकुरे र लेयस्रका पाकेटहरु कसैसँग चकलेट डुनत भने कसैसँग दुई टुक्रा स्याउ यस्तै उस्तै जङ्कफुड र तयारी खानेकुराहरु । कसैलाई तिर्खा लाग्यो होलान् - पेप्सी र स्लाइसका बोतलहरु निस्किन थाले । उनीहरुले यहीँ महोत्सव मै त किनेका होइनन् हुनसक्छ । तर एउटा विचार मेरो मस्तिष्कमा बिजुली चम्केसरी आयो - हाम्रा अभिभावकहरु साह्रै बेफुस्रदिला भएछन् वा साह्रै अल्छि रहेछन् । आपुना नानीहरुका लागि खाजा बनाउन समय नै रहेनछ । एलुमिनियम फोइल भित्र नाइट्रोजनले प्रेुस बनाइएका जङ्कफुडहरु- मुश्किलले सय ग्राम होला - नानीहरुका पेट भरिन्थे होलान् त ।


खुला हरियो चौरमा गोलाकार बसी शिक्षक-शिक्षिकाहरु खाजा खाइरहेका छन् - घरैबाट पकाएर ल्याएका रोटी आलु बोडी तरकारीका साथ । अभिभावकहरुलाई नानीहरुका लागि पनि यस्तै खाना बनाएर पठाउनु भनेर भनिदिएका भए पनि हुन्थ्यो नि ।

दुईजना सानासाना केटीहरु तासको जामा पहिरिएर दुलहीजस्तै िसंगारिएर आफन्तकासाथ चिलिचों विहार प्रवेश गर्ने मुखैमा रहेको गणेशजीको दर्शन गर्न आइरहेका छन् । उनीहरुको भरखरै बेलसँग विवाह भएको थियो । कपाल खौरिएका दुईजना केटाहरु सेतो जामा लगाएर लावालस्करकासाथ देखा परे । उनीहरु नेवार समुदायका बौद्धमार्गी हुन् । नेवार समुदायभित्र जन्मदेखिका सबै संस्कारहरु हाम्रा अगिपछि नै घटीरहेका जसरी प्रस्तुत गर्नु यस महोत्सवको अर्को विशेषता हो ।



बाघभैरव मन्दिरभन्दा केही पर भर्खरै स्थापना भएको राष्ट्रियविभूति शंखधर साख्वाःको पूर्णकदको सालिक छ । एक हातमा शंख लिएका र अर्को हातमा सुनको थैली बोकेर जामा पहिरिएर उभिएका शंखधरको सालिक यहीँ मात्र छ । अन्य सालिकमा उनी शंख दुवैहातले लिई बसीरहेको मुद्रामा छन् । कीर्तिपुरबासीहरुले अत्यन्त श्रद्धाकासाथ पुज्ने बाघभैरवको मन्दिर हेर्नैपर्ने मन्दिरहरुमध्ये पर्दछन् । यहाँ लेखिएको विवरण अनुसार भर्खरै जिर्णोद्धार सकिएको यस मन्दिर नेपालका भैरव मन्दिरहरुमध्ये सबभन्दा ठूलो मानिन्छ । यस मन्दिरको भित्तामा कोरिएको पौभा चित्र पनि अति प्राचीन र दुर्लभ मानिन्छ । यहाँबाट पनि प्रष्टसँग त्रिभुवन विश्वविद्यालय र काठमाडौं उपत्यका देख्न सकिन्छ । यस मन्दिरको अर्को विशेषता भनेको यहाँ गोरखालीहरुको आक्रमणताका गोरखालीहरुबाट खोसेर लिइएका हातहतियारहरु प्रदर्शनमा राखिएका छन् । कीर्तिपुर महोत्सवभरी भने यस मन्दिर प्रवेशका लागि शुल्क रु। १५।- तोकिएको छ । मन्दिर प्रंवेशका लागि शुल्क तिर्नुपर्दा दर्शनका लागि जाने आगन्तुकहरु रुष्ट देखिन्थे ।


कालोमा सेता धर्का भएको ऊनको टोपी लगाएर जोगीहरुले जस्तै लामालामा कपाल पालेका एकजना कलाकार नौ दस वर्षको बालकको गालामा नेपालको झण्डा पेन्टिङ् गर्न व्यस्त देखिन्थे । उनको वरिपरि आपुना गालामा नाडीमा पेन्टिङ् गराउन थुप्रै बालकबालिका र युवतीहरु झुम्मिएका थिए । दुईदर्जन जति पेन्टिङहरु पनि प्रदर्शनमा राखिएका थिए । कुमारी युवती देवदेवीस्थान काष्ठकलाकृति आदिका पेन्टिङहरुलाई क्यामेरामा कैद गर्न केही आगन्तुकहरु लागिरहेका थिए ।


अन्त्यमा कीर्तिपुर महोत्सवको आयोजना गर्दा व्यवस्थापन पक्षका कमजोरीहरु पनि पाइयो । कुन ठाउँमा कहिले के हुँदैछ भन्ने जानकारी दिन हेल्पडेस्कको नितान्त अभाव रह्यो । महोत्सवस्थल भित्र प्रवेश गरेपछि पाइलैपिच्छे नेवारी खाना र परिकारका स्टलहरु राखिएको हुँदा आगन्तुकहरु कीर्तिपुर महोत्सव नभएर कीर्तिपुर खाना महोत्सव पो हुन् कि भनेर कानेखुसी गरेको पाइयो । आगन्तुकहरुले महोत्सवभरी कीर्तिपुर कै स्थानीय उत्पादनहरुको ठूलो आशा गरेका थिए । तर त्यस्ता उत्पादनहरु लगभग शून्य नै देखियो । आगन्तुकहरुको उल्लेख्य सहभागी भने रहेको देखियो । केही कमी कमजोरीका बाबजुद समग्रमा भन्नुपर्दा कीर्तिपुर महोत्सवले कीर्तिपुरको ऐतिहासिकता र नेवार समुदायको संस्कृति रहनसहन र परम्परा बुभुन मद्दत नै गर्दछ ।

राज श्रेष्ठ
कीर्तिपु

No comments:

Post a Comment